Doanh nghiệp đứng trước áp lực tăng tốc chuyển đổi kép để tham gia chuỗi giá trị toàn cầu

Trước những thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh doanh quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam đang đối diện áp lực chuyển đổi ngày càng lớn. Các tiêu chuẩn về môi trường, phát thải và minh bạch dữ liệu không còn mang tính khuyến khích mà dần trở thành yêu cầu bắt buộc đối với hàng hóa khi tham gia thị trường toàn cầu. Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không còn là “có chuyển đổi hay không”, mà là doanh nghiệp cần chuyển đổi theo hướng nào và với tốc độ ra sao để thích ứng.

Theo ThS. Phạm Thị Trúc Hoa Quỳnh, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính), chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang trở thành xu hướng tất yếu trong chiến lược phát triển của doanh nghiệp. Hai quá trình này tuy có mục tiêu khác nhau nhưng ngày càng gắn kết chặt chẽ trong thực tiễn.

Nếu chuyển đổi số tập trung vào ứng dụng các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hay điện toán đám mây nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, thì chuyển đổi xanh hướng tới giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển bền vững. Khi được triển khai đồng bộ, công nghệ số sẽ đóng vai trò nền tảng, hỗ trợ doanh nghiệp đạt được các mục tiêu về môi trường.

Doanh nghiệp Việt đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong sản xuất.

Áp lực chuyển đổi càng gia tăng khi các cam kết quốc tế về biến đổi khí hậu được thúc đẩy mạnh mẽ. Các mục tiêu phát thải ròng bằng 0, cùng với sự xuất hiện của các công cụ như thuế carbon hay cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), đang buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh mô hình sản xuất nếu không muốn mất lợi thế cạnh tranh.

Ông Mạc Quốc Anh, Viện trưởng Viện Kinh tế và Phát triển doanh nghiệp, cho rằng chuyển đổi số là động lực của Cách mạng công nghiệp 4.0, trong khi chuyển đổi xanh là xu thế tất yếu để hướng tới phát triển bền vững. Hai xu hướng này đang hội tụ, hình thành nên quá trình “chuyển đổi kép”, trong đó công nghệ số đóng vai trò thúc đẩy các mục tiêu xanh.

Bên cạnh đó, các tiêu chuẩn ESG (môi trường, xã hội và quản trị) ngày càng trở thành yếu tố quan trọng trong đầu tư và thương mại quốc tế. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn phải minh bạch thông tin, cải thiện quản trị và thực hiện tốt trách nhiệm xã hội.

Đáng chú ý, dòng vốn đầu tư cũng đang có xu hướng dịch chuyển theo hướng bền vững. Các tổ chức tài chính ưu tiên các dự án thân thiện với môi trường, trong khi những doanh nghiệp không đáp ứng tiêu chí ESG có thể gặp khó khăn trong tiếp cận vốn hoặc phải chịu chi phí tài chính cao hơn.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số trở thành nền tảng quan trọng giúp doanh nghiệp thực hiện các yêu cầu về chuyển đổi xanh. Việc đo lường phát thải, truy xuất nguồn gốc hay đáp ứng yêu cầu minh bạch dữ liệu đều cần đến hệ thống công nghệ và quản trị hiện đại.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy, giai đoạn 2021-2025 đã ghi nhận những bước tiến ban đầu trong quá trình chuyển đổi. Nhận thức của doanh nghiệp về vai trò của công nghệ và phát triển bền vững được cải thiện rõ rệt. Khoảng 60% doanh nghiệp đã ứng dụng công nghệ số ở mức cơ bản, 20% có chiến lược chuyển đổi số rõ ràng, nhưng chỉ khoảng 5% đạt mức chuyển đổi toàn diện.

Trong khi đó, chuyển đổi xanh vẫn còn nhiều dư địa. Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho thấy khoảng 40% doanh nghiệp quan tâm đến tiêu chuẩn ESG, song chỉ 10% triển khai mô hình sản xuất xanh ở quy mô lớn. Khoảng cách giữa nhận thức và hành động cho thấy quá trình chuyển đổi vẫn đối mặt nhiều thách thức. Phần lớn doanh nghiệp mới dừng ở mức số hóa cơ bản, trong khi việc xanh hóa diễn ra chậm và chưa đồng đều.

Đặc biệt, doanh nghiệp nhỏ và vừa, chiếm khoảng 97% tổng số doanh nghiệp đang gặp khó khăn về nguồn lực tài chính, nhân lực cũng như thiếu mô hình triển khai phù hợp. Bên cạnh đó, việc thiếu các giải pháp tích hợp giữa công nghệ số và mô hình sản xuất xanh khiến nhiều doanh nghiệp lúng túng trong quá trình thực hiện.

Theo chuyên gia Hà Phan Kim Nguyệt, Giám đốc điều hành UPGREEN Việt Nam, dù hơn 76% doanh nghiệp đã tích hợp yếu tố môi trường vào hoạt động, nhưng khoảng cách giữa cam kết và thực thi vẫn còn lớn. Điều này tiềm ẩn nguy cơ “tẩy xanh” nếu doanh nghiệp thiếu hệ thống dữ liệu và công cụ đo lường minh bạch.

Để nâng cao hiệu quả chuyển đổi, các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp cần tập trung vào thiết kế tuần hoàn nhằm tối ưu vòng đời sản phẩm, đồng thời đẩy mạnh truy xuất số để minh bạch hóa dữ liệu môi trường. Đây là cơ sở để chuyển từ “cam kết bền vững” sang “chứng minh bền vững” bằng các chỉ số cụ thể.

Giai đoạn 2026-2030 được đánh giá là thời kỳ tăng tốc của chuyển đổi số và chuyển đổi xanh tại Việt Nam. Việc hoàn thiện khung pháp lý, phát triển thị trường tài chính xanh, xây dựng thị trường carbon, cùng với đầu tư vào hạ tầng số và năng lượng tái tạo sẽ đóng vai trò quan trọng.

Trong bối cảnh các tiêu chuẩn thị trường và dòng vốn ngày càng hướng tới minh bạch và bền vững, chuyển đổi kép không chỉ là xu hướng mà còn là điều kiện cần thiết để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Hiền Anh