Giảm khí mê tan từ chất thải: Cần thay đổi từ khâu xử lý

Năm 2025, Việt Nam phát sinh khoảng 70 nghìn tấn chất thải rắn sinh hoạt mỗi ngày, chủ yếu tập trung tại các đô thị. Thành phần rác thải rất đa dạng, song đáng chú ý, rác thực phẩm chiếm tỷ lệ lớn nhất là nhóm dễ phân hủy và cũng là nguồn phát sinh khí mê-tan chủ yếu khi bị xử lý sai cách.

Không chỉ rác sinh hoạt, áp lực còn đến từ nhiều dòng thải khác. Các khu công nghiệp phát sinh khoảng 4,2 triệu tấn chất thải rắn mỗi năm, trong đó có tới 550.000 tấn là chất thải nguy hại. Lĩnh vực y tế tạo ra từ 400–600 tấn chất thải mỗi ngày, với 20–25% là chất thải nguy hại cần xử lý nghiêm ngặt. Trong khi đó, chất thải nông nghiệp như rơm rạ, vỏ trấu, chất thải chăn nuôi phát sinh trên diện rộng nhưng vẫn chưa được kiểm soát hiệu quả, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm và phát thải khí nhà kính.

Theo TS. Lương Quang Huy (Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khí mê-tan chủ yếu hình thành từ quá trình phân hủy yếm khí, tức phân hủy trong điều kiện thiếu oxy của các chất hữu cơ. Vấn đề đáng lo ngại là rác thải sinh hoạt tại Việt Nam vẫn chưa được phân loại tại nguồn. Các loại rác hữu cơ như thức ăn thừa, rau củ bị trộn lẫn và chôn lấp cùng các loại rác khác, tạo môi trường lý tưởng để khí mê-tan phát sinh với khối lượng lớn.

Ảnh minh họa.

Không dừng lại ở rác thải rắn, nước thải cũng là nguồn phát thải đáng kể. Hệ thống xử lý nước thải còn thiếu và chưa đồng bộ khiến nước thải sinh hoạt và nước thải giàu hữu cơ từ chế biến thực phẩm, nông nghiệp trở thành “điểm nóng” phát sinh khí mê-tan. Trong môi trường yếm khí, vi sinh vật hoạt động mạnh, thúc đẩy quá trình sinh khí và làm gia tăng phát thải.

Thực tế này cho thấy, mọi lộ trình cắt giảm khí mê-tan đều phải bắt đầu từ thay đổi căn bản trong cách xử lý chất thải, đặc biệt là rác hữu cơ và nước thải.

Theo kế hoạch đến năm 2030, lĩnh vực chất thải đặt mục tiêu giảm 10% lượng rác sinh hoạt phát sinh bình quân đầu người thông qua giảm thiểu và phân loại tại nguồn; nâng tỷ lệ tái chế lên 35% đối với các vật liệu như giấy, kim loại, thủy tinh; xử lý 32% rác thực phẩm thành phân compost; đốt hoặc đốt phát điện 9% rác có khả năng sinh nhiệt cao; đồng thời đưa 30% lượng rác chôn lấp vào quy trình hợp vệ sinh có thu hồi khí mê-tan. Tổng mức giảm phát thải dự kiến đạt khoảng 7,28 triệu tấn CO₂ tương đương.

Tuy nhiên, những mục tiêu này đang đối mặt với nhiều rào cản. Trước hết là khoảng trống dữ liệu khi hệ thống thống kê chưa đầy đủ, thiếu cơ sở để kiểm kê và đánh giá chính xác hiệu quả giảm phát thải.

Bên cạnh đó, nguồn lực tài chính còn hạn chế, trong khi việc huy động vốn từ khu vực tư nhân và quốc tế chưa đáp ứng nhu cầu đầu tư cho hạ tầng, công nghệ xử lý chất thải. Đáng chú ý, năng lực quản lý và nhận thức của một bộ phận cán bộ, doanh nghiệp và cộng đồng vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn.

Nếu những điểm nghẽn này không được tháo gỡ, mục tiêu giảm phát thải khí mê-tan sẽ khó đạt, thậm chí nguy cơ gia tăng phát thải vẫn hiện hữu.

Để kiểm soát khí mê-tan một cách bền vững, giải pháp cốt lõi là siết chặt phân loại rác tại nguồn. Khi rác hữu cơ được tách riêng, lượng rác phải chôn lấp sẽ giảm đáng kể, đồng nghĩa việc cắt giảm ngay điều kiện hình thành khí mê-tan từ đầu. Các chuyên gia môi trường cho rằng cần đẩy mạnh giải pháp xử lý hữu cơ như ủ compost và công nghệ khí sinh học, vừa giảm phát thải, vừa tận dụng nguồn tài nguyên từ rác.

Song song với đó là lộ trình giảm phụ thuộc vào chôn lấp, chuyển sang các công nghệ xử lý tiên tiến hơn như đốt rác phát điện. Đối với các bãi chôn lấp hiện hữu, yêu cầu cấp thiết là phải lắp đặt hệ thống thu hồi và xử lý khí mê-tan, biến nguồn phát thải thành nguồn năng lượng.

Rõ ràng, rác thải không chỉ là bài toán môi trường mà còn là thách thức khí hậu. Nếu không thay đổi cách tiếp cận, khí mê-tan sẽ tiếp tục “âm thầm” gia tăng, kéo theo những hệ lụy mà chúng ta sẽ phải trả giá trong tương lai không xa.

Hiền Anh