Hơn 2.000 người chưa có Smartphone và 31 tổ công tác đưa kỹ năng số đến vùng biên

Hạ tầng đã đến, nhưng chưa phải ai cũng bước vào

Những năm qua, hạ tầng viễn thông Việt Nam đã có bước tiến lớn. Tỷ lệ dân số được phủ sóng 4G đạt 99,8%. Tỷ lệ thôn, bản có kết nối băng rộng di động đạt 99,56%. Tốc độ băng rộng di động đạt khoảng 210,85 Mbps, xếp thứ 9 thế giới. Chương trình cung cấp dịch vụ viễn thông công ích giai đoạn trước đã bảo đảm phủ sóng di động cho toàn bộ thôn đã có điện ở vùng xa, biên giới, cùng toàn bộ nhà giàn, xã đảo, huyện đảo; hỗ trợ dịch vụ di động và Internet cho hơn 946 nghìn hộ nghèo, cận nghèo. Trọng tâm năm 2026 là phủ sóng toàn bộ những thôn lõm sóng còn lại có điện lưới.

Nhưng có sóng chưa có nghĩa là người dân đã bước vào môi trường số. Tỷ lệ 91,3% được tính trên thuê bao di động, không phải tỷ lệ người dân sở hữu smartphone; vì vậy không thể suy trực tiếp ra số người chưa có thiết bị. Và con số trung bình ấy che đi những khoảng trống ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi người dân không có máy, có máy nhưng không biết dùng, hoặc biết dùng nhưng không dám dùng vì sợ bị lừa.

Đây là "chặng cuối" của chuyển đổi số, chặng khó nhất và tốn công nhất. Ở chặng này, hạ tầng, khả năng chi trả, thiết bị, kỹ năng và sự hỗ trợ trực tiếp phải được giải quyết đồng thời cho từng nhóm người dân.

Lai Châu: câu hỏi thô sơ nhất

Ở vùng biên Lai Châu, địa hình hiểm trở, dân cư phân tán, nhận thức và kỹ năng công nghệ của người dân còn hạn chế. Bộ đội Biên phòng tỉnh rà soát và thấy còn hơn 2.000 người dân chưa có smartphone.

Không có thiết bị phù hợp, người dân khó trực tiếp tiếp cận nhiều tiện ích số, dù vẫn có thể được hỗ trợ thông qua các điểm phục vụ và lực lượng tại cơ sở. Không những thế, vùng biên còn là địa bàn hoạt động của các đường dây lừa đảo xuyên biên giới, trong khi người dân không dám tố giác tội phạm vì sợ lộ danh tính.

Từ thực tế ấy, Bộ đội Biên phòng tỉnh thành lập 31 tổ công tác với 121 cán bộ, đến từng bản. Họ tổ chức 286 buổi tuyên truyền cho 18.250 lượt người. Cách làm là "cầm tay chỉ việc": từ tạo tài khoản, cài ứng dụng đến livestream bán hàng. Già làng, trưởng bản, thanh niên có kỹ năng được huy động làm lực lượng nòng cốt, vì họ là những người dân tin và nói cùng ngôn ngữ với dân.

Khoảng cách giữa mức phủ hạ tầng và khả năng tiếp cận thiết bị của người dân

Hơn 1.600 điện thoại từ nguồn đóng góp, vận động

Chi tiết đáng chú ý nhất là cách giải bài toán "không có máy". Đã có hơn 1.600 chiếc điện thoại di động, trị giá hơn 3 tỷ đồng, được trao cho người dân. Nguồn kinh phí được huy động từ các nhà hảo tâm và từ chính tiền đóng góp của cán bộ, chiến sĩ, không phải ngân sách dự án, không qua nhà thầu.

Chỉ huy trưởng Bộ đội Biên phòng tỉnh nói rõ mục tiêu: không phải biến cán bộ thành lập trình viên, mà là giúp người dân tiếp cận được công nghệ số. Một câu nói giản dị nhưng xác định đúng vai trò của lực lượng ở cơ sở: họ là người đưa công nghệ đến tay dân, chứ không phải người làm công nghệ.

Xóa mù số ở vùng biên vì thế không bắt đầu từ lớp học, mà bắt đầu từ câu hỏi thô sơ nhất: trong tay bà con đã có cái máy nào chưa?

Từ chiếc điện thoại đến gian hàng trực tuyến

Khi đã có máy và biết dùng, người dân vùng biên bắt đầu thấy những lợi ích cụ thể. 80 hộ dân đã mở được gian hàng trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội, bán những sản vật của vùng cao như sâm, trà, thảo quả, thịt trâu sấy, với tổng doanh thu được báo cáo trên 1 tỷ đồng, chưa phải lợi nhuận của các hộ.

Với những hộ dân ở vùng biên, nơi trước đây sản phẩm chỉ bán được cho thương lái với giá do thương lái quyết định, đây là sự thay đổi đáng kể. Người dân có thể tự giới thiệu sản phẩm, tự định giá, tự tìm khách hàng ở xa. Livestream bán hàng, một kỹ năng tưởng chừng chỉ dành cho người trẻ ở thành phố, nay đã đến với bản làng vùng biên.

Hòm thư điện tử: 190 tin báo, một đường dây lừa đảo bị triệt phá

Song song với việc đưa điện thoại và kỹ năng số đến dân, Bộ đội Biên phòng tỉnh triển khai hòm thư điện tử để người dân báo tin ẩn danh về tội phạm. Đây là lời giải cho nỗi lo lộ danh tính khi tố giác.

Theo thông tin Bộ đội Biên phòng công bố, hòm thư đã nhận 190 tin báo, trong đó 103 tin được đánh giá có giá trị. Nguồn tin ban đầu góp phần để lực lượng chức năng phát hiện, điều tra một đường dây lừa đảo và bắt giữ 40 đối tượng; đường dây này liên quan khoảng 1.000 nạn nhân với thiệt hại khoảng 10 tỷ đồng.

Câu chuyện cho thấy công nghệ số không chỉ giúp người dân tiếp cận dịch vụ, mà còn trao cho họ một công cụ để tự bảo vệ cộng đồng. Khi người dân được hướng dẫn sử dụng thiết bị và có kênh tiếp nhận tin báo bảo đảm yêu cầu bảo mật, họ trở thành "tai mắt" của lực lượng bảo vệ biên giới.

Lào Cai: "người bạn số" đến tận nhà

Ở Lào Cai, cách làm tương tự được triển khai với mật độ rất dày. Toàn tỉnh có gần 2.900 tổ công nghệ số cộng đồng với hơn 20 nghìn thành viên, gần như thôn nào cũng có người. Những thành viên này được gọi bằng cái tên thân thuộc "người bạn số".

"Người bạn số" đến tận nhà hướng dẫn người dân cài đặt ứng dụng định danh điện tử, ứng dụng ngân hàng, nền tảng cư dân số; tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng số tại trung tâm phục vụ hành chính công và nhà văn hóa thôn; hướng dẫn thanh toán trực tuyến, quét mã QR, gửi phản ánh kiến nghị trên nền tảng số.

Tại xã Yên Bình, hơn 95% hộ gia đình đã cài đặt ứng dụng cư dân số; toàn bộ hồ sơ thủ tục hành chính được tiếp nhận trực tuyến; tất cả các thôn thực hiện quản trị trên nền tảng số. Trên phạm vi toàn tỉnh, sau một năm, tỷ lệ nộp hồ sơ trực tuyến đạt trên 92%, thanh toán trực tuyến đạt hơn 80%.

Phú Thọ: 37 tổ đi từng khu dân cư vì dân quen giữ giấy khám bệnh

Ở xã vùng cao Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ, nơi 86% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, bài toán lại nằm ở lĩnh vực y tế. Dù được cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí, nhiều người vẫn quen giữ giấy tờ khám bệnh bằng tay và ngại dùng điện thoại. Khi đi khám thì thiếu giấy tờ, lịch sử bệnh không ai nắm, và các chính sách y tế điện tử dừng lại ở cổng làng.

Trạm y tế xã phối hợp với chính quyền xã lập 37 tổ đến từng khu dân cư hướng dẫn người dân. Kết quả, 12.000 người dân trong xã được cấp tài khoản định danh điện tử mức độ 2, trong đó 5.000 người đã kích hoạt và thực sự sử dụng sổ sức khỏe điện tử.

Khoảng cách giữa 12.000 người có tài khoản và 5.000 người thực sự sử dụng cũng là một bài học: cấp tài khoản mới là bước đầu, làm cho người dân dùng thường xuyên mới là đích đến.

Hà Tĩnh: khi chiếc loa không ai nghe nữa

Ở thôn Quyết Thắng, xã Cẩm Bình, tỉnh Hà Tĩnh, một trưởng thôn trẻ sinh năm 1992 nhận ra rằng loa truyền thanh phát lúc sáng sớm và chiều muộn, họp thôn thì buổi tối, nhưng lao động trẻ trong thôn đi làm xa hoặc bận việc gia đình, không ai nghe, không ai họp. Chính sách được đọc lên rồi tan vào không khí.

Anh lập trang mạng xã hội "Trưởng thôn tập sự" vào tháng 8/2026, tự quay video ngay tại thôn, tự biên tập thành những đoạn phim ngắn, dùng hình ảnh quen thuộc của làng và ngôn ngữ bình dị để truyền tải chính sách. Trang đạt trên 10.000 người theo dõi chỉ sau vài tuần; một video cảnh báo về thuốc cỏ cháy đạt 1,5 triệu lượt xem. Song song, anh vẫn đi từng ngõ, gõ từng nhà để nắm tâm tư của dân.

Loa phát thanh bắt người dân phải có mặt đúng giờ; video ngắn để người dân tự chọn giờ xem. Thay đổi nhỏ ấy quyết định chính sách có đến được với dân hay không.

Gia Lai: xã mang dịch vụ công đến tận giường người già

Một bộ phận người dân gặp trở ngại lớn khi tự thao tác trên điện thoại, đặc biệt là: người cao tuổi nằm một chỗ, người khuyết tật, người mắt kém. Ở xã Hoài Ân, tỉnh Gia Lai, chính quyền xã chấp nhận thực tế ấy và đổi cách làm.

Xã triển khai mô hình "Thủ tục hành chính chủ động, không chờ người dân đến". Trước ngày 3 hằng tháng, các thôn rà soát, lập danh sách những hộ cần hỗ trợ. Tổ công tác lưu động đến tận nhà thu nhận hồ sơ, hướng dẫn và kích hoạt tài khoản định danh điện tử mức độ 2, hỗ trợ nộp hồ sơ trực tuyến qua cổng dịch vụ công. Đoàn viên thanh niên được bố trí đi cùng để thao tác giúp người già yếu. Người dân nộp hồ sơ ngay tại nhà và nhận giấy hẹn trả kết quả vào ngày hôm sau.

Cách làm này cho thấy một nhận thức quan trọng: dịch vụ công trực tuyến chỉ thực sự phổ cập khi chính quyền chấp nhận rằng một phần dân số sẽ cần người hỗ trợ thực hiện theo đúng quy định, bảo đảm sự đồng ý của người dân và tổ chức lịch phục vụ thường xuyên.

Thành phố Hồ Chí Minh: "Mùa hè số" của thanh niên

Khoảng cách số không chỉ có ở vùng cao. Ngay tại đô thị lớn nhất cả nước, nhiều người dân, nhất là người cao tuổi, có thiết bị nhưng không biết cài đặt, sử dụng ứng dụng số và dịch vụ công trực tuyến, và không có ai cầm tay chỉ việc.

Đầu tháng 6/2026, Đoàn Thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh lập đội hình tình nguyện chuyên đề mang tên "Mùa hè số", gắn vào chiến dịch tình nguyện hè sẵn có. Thanh niên xuống trực tiếp khu phố, tổ dân phố, nhà dân để cài đặt và hướng dẫn sử dụng các ứng dụng số. Sau 20 ngày ra quân, đội hình đã hỗ trợ hơn 200.000 người dân tiếp cận chuyển đổi số.

Điểm đáng học ở đây là cách tổ chức: chiến dịch được đặt tên, đóng khung thời gian, gắn với một hoạt động thường niên sẵn có của tổ chức Đoàn. Nhờ đó có thể huy động đông đảo lực lượng sinh viên, có kỷ luật và có thể lặp lại hằng năm.

Thư viện sách nói: chặng cuối cho người khiếm thị

Với người khiếm thị, khoảng cách số mang một hình thức khác: không phải thiếu máy, mà thiếu nội dung có thể tiếp cận được. Học sinh, sinh viên khiếm thị thiếu sách giáo khoa và giáo trình; sách chữ nổi đắt và ít; sách nói thì thiếu, nhất là sách giáo khoa tiếng Anh có nhiều hình minh họa, biểu đồ mà giọng đọc máy không mô tả được.

Một thư viện sách nói ở Thành phố Hồ Chí Minh, hoạt động từ năm 1998, đã tổ chức một dây chuyền hoàn toàn bằng người tình nguyện: khoảng 50 người đọc thu âm từng cuốn sách, khoảng 10 người "dò đọc" nghe lại bản thu, đối chiếu với nguyên bản và ghi chú từng lỗi để thu lại. Có tình nguyện viên người nước ngoài đọc sách giáo khoa tiếng Anh và mô tả chi tiết hình minh họa để học sinh "nhìn thấy bằng tai". Toàn bộ sách nói được đưa lên trang thông tin điện tử để người khiếm thị cả nước nghe miễn phí.

Câu chuyện này nhắc rằng "không để ai bị bỏ lại phía sau" còn có nghĩa là nội dung số phải được thiết kế để mọi người, kể cả người khuyết tật, đều tiếp cận được.

Thể chế cho "chặng cuối"

Những mô hình ở cơ sở đang được củng cố bằng thể chế. Từ ngày 01/7/2026, các quy định hướng dẫn Luật Chuyển đổi số đã xác định Khung năng lực số với 7 nhóm kỹ năng cơ bản; trách nhiệm xây dựng kế hoạch phổ cập năng lực số hằng năm; mô hình điểm hỗ trợ xã hội số tại cấp xã; tổ chức và nhiệm vụ của tổ công nghệ số cộng đồng. Mạng lưới chuyển đổi số ở cơ sở và các tổ công nghệ số cộng đồng sẽ tiếp tục được đẩy mạnh thông qua các chính sách hỗ trợ và xã hội hóa.

Điều đó có nghĩa là những việc mà bộ đội biên phòng Lai Châu, "người bạn số" Lào Cai hay trạm y tế Tân Sơn đang làm không còn chỉ là sáng kiến riêng lẻ, mà đã có cơ sở pháp lý để nhân rộng và duy trì lâu dài.

Bài học từ chặng cuối

Những câu chuyện ở vùng biên, vùng cao để lại mấy bài học. Thứ nhất, bắt đầu từ thực tế của từng người. Ở Lai Châu, câu hỏi đầu tiên không phải "bà con đã biết dùng dịch vụ công trực tuyến chưa", mà là "bà con đã có máy chưa". Đặt đúng câu hỏi mới tìm được đúng lời giải.

Thứ hai, người đi đến từng nhà là yếu tố quyết định. Dù là bộ đội biên phòng, "người bạn số", cán bộ y tế hay trưởng thôn, điểm chung của các mô hình thành công là có người chịu đi bộ đến từng bản, từng nhà, cầm tay chỉ việc cho dân.

Thứ ba, gắn công nghệ với lợi ích cụ thể. Người dân vùng biên dùng điện thoại để bán được sâm, trà, thảo quả; để gửi tin báo qua kênh được thiết kế bảo vệ thông tin người cung cấp; để đi khám bệnh không phải mang theo giấy tờ. Khi thấy lợi ích, họ sẽ tự dùng.

Thứ tư, đo bằng mức độ sử dụng thực tế. Số tài khoản được cấp, số buổi tuyên truyền là đầu vào; số người dùng thường xuyên, số hộ có thu nhập từ bán hàng trực tuyến mới là kết quả.

Hơn 2.000 người chưa có smartphone tại khu vực biên giới Lai Châu được khảo sát là nhóm cần quan tâm trong việc bảo đảm tiếp cận số. Nhưng chính những con số nhỏ ấy cho biết chuyển đổi số có thực sự "không để ai bị bỏ lại phía sau" hay không.

Thành Long