Nghiên cứu mới cảnh báo nguy cơ phản tác dụng khi lạm dụng omega-3 để bổ não

Trong nhiều năm, omega-3 luôn được xem là một trong những dưỡng chất quan trọng giúp bảo vệ não bộ, cải thiện trí nhớ và hỗ trợ tim mạch. Không ít người, đặc biệt là nhóm trung niên và cao tuổiđ ã hình thành thói quen sử dụng viên uống bổ sung omega-3 mỗi ngày với kỳ vọng làm chậm quá trình lão hóa thần kinh. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học gần đây đang đặt ra những cảnh báo đáng chú ý về việc sử dụng không đúng cách loại dưỡng chất này.

Một nghiên cứu quan sát dựa trên dữ liệu từ chương trình Alzheimer's Disease Neuroimaging Initiative (ADNI) do Hoa Kỳ khởi xướng đã phân tích hơn 800 người tham gia. Đáng chú ý, nhiều người trong số đó mang biến thể gene APOE ε4 – yếu tố di truyền làm tăng nguy cơ mắc Alzheimer.

Kết quả cho thấy những người sử dụng thực phẩm bổ sung omega-3 có xu hướng suy giảm nhận thức nhanh hơn so với nhóm không sử dụng. Sự thay đổi này được ghi nhận thông qua các bài kiểm tra chức năng não như Mini-Mental State Examination – thang đo phổ biến đánh giá trí nhớ, khả năng tập trung và ngôn ngữ. Theo thời gian, điểm số của nhóm dùng omega-3 giảm nhanh hơn, đồng thời các chỉ số liên quan đến suy giảm nhận thức cũng xấu đi rõ rệt.

Không nên bổ sung omega- 3 bừa bãi. Ảnh minh họa

Điều đáng nói là sự khác biệt này không gắn trực tiếp với các dấu ấn sinh học đặc trưng của Alzheimer như mảng bám protein hay teo não. Các nhà khoa học cho rằng nguyên nhân có thể liên quan đến sự thay đổi trong hoạt động của các khớp thần kinh – nơi các tế bào não trao đổi thông tin. Điều này cho thấy tác động của omega-3 không đơn giản là “có lợi tuyệt đối” mà phụ thuộc nhiều vào cơ địa và yếu tố di truyền.

BS Dương Minh Tuấn, Khoa Nội tiết Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai chia sẻ, omega-3 là nhóm acid béo vẫn có vai trò nhất định với sức khỏe não bộ, nhưng không phải cứ bổ sung càng nhiều càng tốt. Với một số người có nguy cơ di truyền, việc dùng liều cao kéo dài có thể gây tác động ngược.

Về an toàn, omega-3 nói chung dung nạp tương đối tốt. Tác dụng không mong muốn thường gặp là khó chịu tiêu hóa, ợ mùi cá, buồn nôn nhẹ. Tuy nhiên, ở liều cao và trong một số chế phẩm cụ thể, cần lưu ý hai vấn đề quan trọng hơn: Nguy cơ chảy máu và rung nhĩ/cuồng nhĩ. Nhãn của icosapent ethyl đã cảnh báo tăng nguy cơ rung nhĩ hoặc cuồng nhĩ phải nhập viện, nguy cơ chảy máu tăng lên, nhất là khi dùng kèm thuốc chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu. Vì vậy, ở bệnh nhân có tiền sử rung nhĩ, xuất huyết, hoặc đang dùng nhiều thuốc chống huyết khối, việc kê đơn cần cân nhắc kỹ.

Tóm lại, trong thực hành lâm sàng, nên nhìn omega-3 như một nhóm hoạt chất có vai trò chọn lọc, chứ không phải một loại thực phẩm bổ sung có lợi đồng đều cho tất cả mọi người. Bằng chứng chắc nhất hiện nay là ở giảm triglycerid, và bằng chứng giảm biến cố tim mạch hiện nổi bật nhất ở icosapent ethyl trên nhóm bệnh nhân phù hợp. Còn với viên dầu cá thông thường dùng đại trà để ''chống oxy hoá'', ''phòng tim mạch'' hay ''tốt cho khớp'' thì bằng chứng vẫn không đủ mạnh để khuyến cáo rộng rãi.

Không chỉ ảnh hưởng đến chức năng nhận thức, việc lạm dụng omega-3 còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khác. Dược sĩ Nguyễn Thị Thảo Nguyên, giảng viên tại hệ thống nhà thuốc Long Châu cho biết, các tác dụng phụ thường gặp chủ yếu xuất phát từ việc dùng sai liều, dùng kéo dài hoặc sử dụng sản phẩm kém chất lượng. Đây chính là những nguyên nhân chính dẫn đến tác dụng phụ. Có thể kể đến những tác dụng phụ thường gặp nhất của omega-3 khi không được sử dụng đúng cách như: Làm tăng đường huyết, tăng nguy cơ tiểu đường; chảy máu cam, chảy máu chân răng, tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa; tổn thương gan...

Theo các chuyên gia, khi tiêu thụ trên 3.000mg omega-3 mỗi ngày trong thời gian dài, cơ thể có thể bị kích thích tăng sản xuất glucose, từ đó làm tăng đường huyết. Điều này đặc biệt nguy hiểm với người mắc tiểu đường type 2. Một số nghiên cứu ghi nhận việc sử dụng liều cao tới 8g mỗi ngày trong 8 tuần có thể khiến đường huyết tăng hơn 20%.

Ngoài ra, omega-3 có thể làm giảm khả năng đông máu. Những người đang bị chảy máu cam, chảy máu chân răng hoặc đang sử dụng thuốc chống đông cần đặc biệt thận trọng. Trong trường hợp nặng, nguy cơ xuất huyết có thể dẫn đến đột quỵ xuất huyết nếu mạch máu não bị tổn thương.

Một số tác dụng phụ phổ biến khác bao gồm rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy, buồn nôn, trào ngược dạ dày thực quản. Nguyên nhân là do lượng chất béo cao trong omega-3 vượt quá khả năng hấp thu của cơ thể. Người dùng thường có cảm giác nóng rát vùng ngực, ợ hơi hoặc khó chịu sau khi uống. Đáng lưu ý, một số sản phẩm dầu cá còn chứa hàm lượng vitamin A cao. Nếu sử dụng quá mức, người dùng có thể gặp tình trạng ngộ độc vitamin A với các biểu hiện như chóng mặt, đau đầu, đau khớp, thậm chí tổn thương gan nếu kéo dài.

Không dừng lại ở đó, omega-3 cũng có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ và huyết áp. Trong khi liều phù hợp giúp cải thiện giấc ngủ, việc lạm dụng lại có thể gây mất ngủ, lo âu, đặc biệt ở người có tiền sử rối loạn tâm thần. Đồng thời, với những người huyết áp thấp, omega-3 có thể khiến huyết áp giảm sâu hơn, làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch.

Ở góc độ rộng hơn, BS Lê Văn Truyền, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế cho rằng người dân không nên xem thực phẩm chức năng là “giải pháp thay thế thuốc chữa bệnh”. Việc sử dụng cần có hiểu biết và phù hợp với từng cá nhân, đặc biệt với người có bệnh mạn tính.

Bổ sung thêm, TS.BS Nguyễn Lương Kỷ, Phó Giám đốc Bệnh viện Đa khoa tỉnh Khánh Hòa cảnh báo rằng, thị trường thực phẩm chức năng, trong đó có omega-3, đang tiềm ẩn nguy cơ lớn về hàng giả và hàng kém chất lượng. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả sử dụng mà còn có thể gây hại cho sức khỏe do chứa thành phần không rõ nguồn gốc, thậm chí là chất cấm.

Theo ông, việc sử dụng các sản phẩm không đảm bảo chất lượng không chỉ khiến người dùng “tiền mất tật mang” mà còn có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm, đặc biệt ở phụ nữ và trẻ em – những nhóm đối tượng nhạy cảm hơn với các tác nhân độc hại.

Từ những phân tích trên, các chuyên gia đều thống nhất rằng omega-3 không phải là “thần dược” có thể sử dụng đại trà. Việc bổ sung cần dựa trên nhu cầu thực tế, tình trạng sức khỏe và có sự tư vấn từ nhân viên y tế.

Thay vì phụ thuộc vào viên uống, nguồn omega-3 từ thực phẩm tự nhiên như cá béo, hạt óc chó, hạt lanh hay dầu thực vật vẫn là lựa chọn an toàn và bền vững hơn. Kết hợp với chế độ ăn cân bằng, vận động hợp lý và kiểm soát bệnh nền mới là giải pháp lâu dài để bảo vệ sức khỏe não bộ.

An Dương