TCVN 14549-1:2025: Công nghệ cao mở hướng mới cho truy xuất nguồn gốc gỗ

Đây là phần đầu tiên trong bộ tiêu chuẩn TCVN 14549 gồm bốn phần liên quan đến phương pháp định loại gỗ bằng công nghệ quang phổ khối lượng DART-TOFMS, bao gồm thuật ngữ, lấy mẫu, xây dựng cơ sở dữ liệu và định loại gỗ.

Điểm đáng chú ý là tiêu chuẩn này đề cập đến công nghệ DART-TOFMS (Direct Analysis in Real Time - Time of Flight Mass Spectrometry), tức công nghệ phân tích trực tiếp theo thời gian thực bằng phổ khối thời gian bay. Đây là phương pháp hiện đại cho phép nhận diện thành phần hóa học đặc trưng của gỗ trong thời gian ngắn mà không cần xử lý mẫu quá phức tạp.

Trong thực tế, việc định loại gỗ bằng mắt thường hoặc kinh nghiệm truyền thống đôi khi gặp nhiều khó khăn, nhất là với các loại gỗ có màu sắc và vân gỗ tương tự nhau. Không ít trường hợp gian lận thương mại xảy ra khi gỗ thông thường bị “đội lốt” thành gỗ quý nhằm nâng giá trị sản phẩm hoặc lách quy định kiểm soát xuất khẩu.

Việc ứng dụng công nghệ quang phổ khối lượng được xem là giải pháp giúp tăng độ chính xác trong nhận diện loài gỗ. Thay vì chỉ dựa vào hình thái bên ngoài, công nghệ này phân tích “dấu vân tay hóa học” của mẫu gỗ thông qua phổ khối, từ đó hỗ trợ xác định tên khoa học và phân loại loài.

TCVN 14549-1:2025 chủ yếu tập trung xây dựng hệ thống thuật ngữ và định nghĩa thống nhất cho lĩnh vực này. Tiêu chuẩn giải thích hàng loạt khái niệm chuyên môn như cấu trúc phân tử, công thức phân tử, phổ khối, cường độ ion, điện áp máy dò, thống kê đa biến hay thư viện phổ chuẩn.

Trong đó, một số khái niệm cho thấy rõ mức độ hiện đại của công nghệ. Chẳng hạn, tiêu chuẩn nhắc đến cơ sở dữ liệu phổ pháp y của cây ForeST – hệ thống lưu trữ phổ khối của nhiều loài gỗ trên thế giới nhằm phục vụ nhận diện mẫu. Đây được xem như “ngân hàng dữ liệu” giúp đối chiếu và xác định loại gỗ dựa trên dữ liệu khoa học thay vì cảm quan thông thường.

Tiêu chuẩn cũng đề cập đến “thống kê đa biến”, phương pháp phân tích đồng thời nhiều yếu tố dữ liệu để tìm ra đặc điểm nhận diện giữa các nhóm gỗ khác nhau. Điều này cho thấy lĩnh vực định loại gỗ đang dần chuyển từ kinh nghiệm thủ công sang hướng phân tích dữ liệu và công nghệ số.

Trong bối cảnh Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu đồ gỗ lớn trên thế giới, nhu cầu kiểm soát nguồn gốc gỗ ngày càng trở nên cấp thiết. Các thị trường nhập khẩu hiện không chỉ yêu cầu chất lượng sản phẩm mà còn quan tâm đến tính hợp pháp của nguyên liệu. Những doanh nghiệp không chứng minh được nguồn gốc gỗ hợp pháp có thể đối mặt với nguy cơ bị từ chối đơn hàng hoặc kiểm tra nghiêm ngặt hơn.

Thực tế, Nghị định 102/2020/NĐ-CP và Nghị định 120/2024/NĐ-CP về hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp Việt Nam cũng đã đặt ra yêu cầu tăng cường truy xuất và kiểm soát nguồn gốc gỗ. Trong bối cảnh đó, các công nghệ định loại hiện đại có thể đóng vai trò hỗ trợ quan trọng cho cơ quan quản lý, lực lượng kiểm lâm và doanh nghiệp.

Không chỉ phục vụ kiểm tra thương mại, công nghệ định loại gỗ bằng quang phổ khối lượng còn có ý nghĩa trong bảo tồn tài nguyên rừng. Một số loài gỗ quý thuộc diện quản lý nghiêm ngặt có thể được nhận diện nhanh hơn, góp phần hạn chế tình trạng khai thác và buôn bán trái phép.

Tuy nhiên, để công nghệ này được ứng dụng rộng rãi, bài toán về chi phí thiết bị, nguồn nhân lực và xây dựng cơ sở dữ liệu vẫn là thách thức không nhỏ. Hệ thống DART-TOFMS đòi hỏi thiết bị phân tích hiện đại, phòng thí nghiệm đạt chuẩn cùng đội ngũ kỹ thuật có chuyên môn cao về hóa phân tích và xử lý dữ liệu.

Dẫu vậy, việc ban hành TCVN 14549-1:2025 vẫn được xem là bước khởi đầu quan trọng trong quá trình chuẩn hóa lĩnh vực định loại gỗ bằng công nghệ cao tại Việt Nam. Tiêu chuẩn không chỉ tạo nền tảng thống nhất về thuật ngữ chuyên môn mà còn mở đường cho việc xây dựng các quy trình kỹ thuật đồng bộ hơn trong tương lai.

Khi yêu cầu về minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng khắt khe, những công nghệ như quang phổ khối lượng có thể sẽ trở thành công cụ quen thuộc của ngành gỗ thay vì chỉ xuất hiện trong phòng thí nghiệm nghiên cứu. Và trong hành trình đó, hệ thống tiêu chuẩn quốc gia chính là nền móng để công nghệ đi vào thực tiễn một cách bài bản hơn.

Hùng Anh