Bài cuối: Truy xuất nguồn gốc thủy sản - 'tấm hộ chiếu' vào thị trường xuất khẩu

Chính sự thay đổi này đang khiến ngành thủy sản Việt Nam bước vào một giai đoạn mới, nơi “minh bạch dữ liệu” trở thành điều kiện để duy trì thị trường, còn truy xuất nguồn gốc được ví như “tấm hộ chiếu” để sản phẩm có thể đi qua các rào cản kỹ thuật ngày càng dày đặc.

Khi chuỗi cung ứng không còn chỗ cho sự “mơ hồ”

Trong nhiều năm, thủy sản Việt Nam phát triển mạnh nhờ lợi thế tự nhiên, nguồn lao động dồi dào và năng lực chế biến xuất khẩu. Tuy nhiên, khi các thị trường nhập khẩu lớn siết chặt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, yêu cầu về minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng trở nên khắt khe.

EU yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh rõ nguồn gốc nguyên liệu và quy trình sản xuất. Mỹ tăng cường kiểm soát dư lượng kháng sinh, điều kiện nuôi và hồ sơ lô hàng. Nhật Bản lại đặc biệt chú trọng tính ổn định, đồng nhất và an toàn thực phẩm trong từng lô sản phẩm.

Trong bối cảnh đó, những mô hình sản xuất phân tán, ghi chép thủ công hoặc thiếu đồng bộ dữ liệu đang bộc lộ nhiều hạn chế. Chỉ cần một sai lệch nhỏ trong hồ sơ hoặc không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu, cả lô hàng có thể bị trả về hoặc đưa vào danh sách cảnh báo.

Theo các chuyên gia ngành thủy sản, truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp đáp ứng yêu cầu của thị trường, mà còn là công cụ quản trị rủi ro quan trọng, giúp doanh nghiệp kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất thay vì xử lý sự cố bị động.

Là một trong những doanh nghiệp xuất khẩu cá tra lớn của Việt Nam, Công ty Cổ phần Vĩnh Hoàn được xem là ví dụ điển hình trong việc xây dựng mô hình chuỗi sản xuất khép kín gắn với truy xuất nguồn gốc.

Vĩnh Hoàn xây dựng mô hình chuỗi sản xuất khép kín, tăng cường truy xuất nguồn gốc từ vùng nuôi đến chế biến để đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu.

Theo thông tin công bố, doanh nghiệp phát triển hệ thống tích hợp từ vùng nuôi, nhà máy chế biến đến xuất khẩu, nhằm kiểm soát đồng bộ chất lượng sản phẩm trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Trong mô hình này, vùng nuôi đóng vai trò nền tảng, nơi doanh nghiệp kiểm soát chặt chẽ các yếu tố như con giống, thức ăn và môi trường nước. Việc quản lý tập trung giúp giảm sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu bên ngoài và tăng khả năng truy xuất nguồn gốc cho từng lô cá.

Ở khâu chế biến, hệ thống nhà máy của doanh nghiệp áp dụng quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt, đảm bảo sản phẩm đáp ứng yêu cầu của các thị trường khó tính như EU và Mỹ. Mỗi lô hàng đều có thể truy ngược lại vùng nuôi và điều kiện sản xuất tương ứng.

Theo giới chuyên môn, mô hình khép kín như Vĩnh Hoàn đang theo đuổi không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn trong bối cảnh tiêu chuẩn quốc tế ngày càng siết chặt.

Bên cạnh Vĩnh Hoàn, Công ty TNHH MTV Chế biến thức ăn thủy sản Nam Việt (Navico) cũng là một trong những doanh nghiệp xuất khẩu cá tra lớn, tập trung mạnh vào thị trường quốc tế với yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngày càng cao.

Nam Việt phát triển hệ thống sản xuất tích hợp và quản lý dữ liệu chuỗi thủy sản nhằm nâng cao khả năng truy xuất và minh bạch sản phẩm xuất khẩu.

Theo thông tin công khai, doanh nghiệp phát triển mô hình sản xuất khép kín bao gồm vùng nuôi, sản xuất thức ăn và chế biến thủy sản, nhằm chủ động kiểm soát chất lượng đầu vào và giảm rủi ro chuỗi cung ứng.

Trong thực tế, việc kiểm soát truy xuất nguồn gốc không chỉ dừng lại ở việc “gắn mã sản phẩm”, mà quan trọng hơn là đồng bộ dữ liệu giữa các khâu trong chuỗi sản xuất. Từ vùng nuôi đến nhà máy chế biến, mỗi công đoạn đều cần được ghi nhận, chuẩn hóa và kết nối thành một hệ thống thống nhất.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu yêu cầu ngày càng cao về tính minh bạch. Doanh nghiệp không chỉ phải chứng minh sản phẩm an toàn, mà còn phải chứng minh được toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm đó.

Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ, mà nằm ở khả năng tổ chức lại chuỗi dữ liệu trong toàn ngành, vốn trước đây còn phân tán và thiếu liên thông.

Từ ghi chép thủ công đến hệ thống dữ liệu số

Trước đây, truy xuất nguồn gốc trong ngành thủy sản chủ yếu dựa vào sổ sách giấy, hồ sơ rời rạc và ghi chép thủ công. Cách làm này không chỉ tốn thời gian mà còn dễ phát sinh sai lệch dữ liệu, gây khó khăn khi cần kiểm tra hoặc đối chiếu.

Hiện nay, xu hướng số hóa đang thay đổi mạnh mẽ cách vận hành chuỗi thủy sản. Nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu áp dụng hệ thống quản lý dữ liệu theo thời gian thực, trong đó thông tin được cập nhật xuyên suốt từ vùng nuôi, thu hoạch, vận chuyển đến nhà máy chế biến.

Một số hệ thống còn tích hợp mã QR trên bao bì sản phẩm, cho phép đối tác hoặc người tiêu dùng truy xuất thông tin về nguồn gốc, quy trình sản xuất và lô hàng chỉ bằng thao tác quét đơn giản.

Việc chuyển đổi sang hệ thống dữ liệu số không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch, mà còn giúp doanh nghiệp phản ứng nhanh hơn khi có yêu cầu kiểm tra từ thị trường nhập khẩu hoặc cơ quan quản lý.

Truy xuất nguồn gốc: từ yêu cầu kỹ thuật đến lợi thế cạnh tranh

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, truy xuất nguồn gốc không còn đơn thuần là yêu cầu kỹ thuật mà đã trở thành một lợi thế cạnh tranh quan trọng của doanh nghiệp thủy sản.

Những doanh nghiệp có hệ thống truy xuất rõ ràng, dữ liệu đầy đủ và khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng tốt sẽ dễ dàng tiếp cận các thị trường cao cấp hơn, đồng thời xây dựng được niềm tin với đối tác quốc tế.

Ngược lại, những doanh nghiệp chưa hoàn thiện hệ thống này sẽ đối mặt với nhiều rào cản, đặc biệt khi các quy định về an toàn thực phẩm và minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng siết chặt. Trong dài hạn, truy xuất nguồn gốc không chỉ là “tấm hộ chiếu” để đưa sản phẩm ra thế giới, mà còn là nền tảng để ngành thủy sản Việt Nam chuyển đổi sang mô hình phát triển bền vững, minh bạch và có giá trị gia tăng cao hơn.

Nguyễn Hương