Sàn thương mại điện tử có đang trở thành 'vùng xám' của hàng kém chất lượng?

Khi gian hàng online mọc lên như “chợ mở”

Không giống mô hình bán lẻ truyền thống, nơi người bán phải có địa điểm kinh doanh cố định và chịu sự kiểm tra trực tiếp, thương mại điện tử cho phép bất kỳ cá nhân hay hộ kinh doanh nào cũng có thể mở gian hàng chỉ trong thời gian ngắn.

Chính đặc điểm này giúp thị trường trở nên năng động, nhưng đồng thời cũng tạo ra sự phân tán lớn trong quản lý. Hàng triệu sản phẩm được đăng tải mỗi ngày, với đủ loại mức giá, nguồn gốc và mức độ minh bạch khác nhau.

Người tiêu dùng ngày càng tăng mua sắm qua sàn thương mại điện tử, trong khi việc kiểm chứng nguồn gốc và tiêu chuẩn sản phẩm vẫn còn nhiều khó khăn.

Trong nhiều trường hợp, cùng một loại sản phẩm nhưng có thể xuất hiện hàng chục, thậm chí hàng trăm gian hàng khác nhau, khiến người tiêu dùng khó phân biệt đâu là hàng chính hãng, đâu là hàng trôi nổi.

Tiêu chuẩn chất lượng nằm ở đâu trong hệ sinh thái số?

Theo quy định hiện hành, hàng hóa lưu thông trên thị trường bao gồm cả thương mại điện tử vẫn phải đáp ứng các yêu cầu về an toàn, ghi nhãn, nguồn gốc xuất xứ và công bố chất lượng tùy theo từng nhóm sản phẩm.

Tuy nhiên, việc thực thi các quy định này trong môi trường số không đơn giản.

Một số sàn thương mại điện tử lớn đã áp dụng cơ chế kiểm soát như yêu cầu người bán cung cấp giấy tờ pháp lý, chứng nhận sản phẩm đối với các nhóm hàng đặc thù, hoặc gắn nhãn “chính hãng”, “được xác minh”. Dù vậy, phần lớn sản phẩm vẫn được đưa lên sàn thông qua các cá nhân, hộ kinh doanh nhỏ lẻ, với mức độ kiểm chứng ban đầu chủ yếu dựa trên hồ sơ do người bán cung cấp.

Trong khi đó, việc kiểm tra thực tế chất lượng sản phẩm sau khi đăng bán lại phụ thuộc nhiều vào phản ánh của người tiêu dùng hoặc các đợt kiểm tra của cơ quan chức năng.

Chính vì vậy, thách thức lớn nhất hiện nay là tốc độ phát triển của thương mại điện tử luôn đi trước hệ thống quản lý.

Hàng hóa có thể được tạo gian hàng, quảng bá và tiêu thụ trong thời gian rất ngắn, trong khi quy trình kiểm tra, xác minh hoặc xử lý vi phạm thường cần thời gian dài hơn.

Điều này dẫn đến hiện tượng một số sản phẩm kém chất lượng vẫn có thể tồn tại trên thị trường trong thời gian nhất định trước khi bị phát hiện hoặc xử lý. Đặc biệt, với các sản phẩm có vòng đời ngắn như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, hàng tiêu dùng nhanh, việc kiểm soát càng trở nên khó khăn hơn.

Ngoài ra, mô hình bán hàng đa kênh từ sàn thương mại điện tử đến mạng xã hội cũng khiến việc truy vết nguồn gốc hàng hóa phức tạp hơn, khi một sản phẩm có thể được phân phối qua nhiều lớp trung gian khác nhau.

Người tiêu dùng trong “ma trận đánh giá”

Trên các sàn thương mại điện tử, đánh giá của người mua, số lượng đơn hàng và xếp hạng gian hàng thường là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quyết định mua sắm.

Tuy nhiên, không ít trường hợp các chỉ số này có thể là kết quả của việc đánh giá ảo, mua đơn hàng giả hoặc tạo hiệu ứng đám đông ban đầu.

Điều này khiến người tiêu dùng đôi khi đưa ra quyết định dựa trên những tín hiệu không hoàn toàn phản ánh chất lượng thực tế của sản phẩm.

Trong khi đó, việc kiểm tra thông tin chi tiết về tiêu chuẩn, chứng nhận hoặc nguồn gốc hàng hóa vẫn chưa trở thành thói quen phổ biến của nhiều người mua hàng trực tuyến.

Thực tế cho thấy, việc đảm bảo chất lượng hàng hóa trên thương mại điện tử không thể chỉ đặt lên vai một chủ thể duy nhất.

Các sàn thương mại điện tử đóng vai trò là nền tảng trung gian, có trách nhiệm xây dựng cơ chế kiểm soát, sàng lọc và xử lý vi phạm. Người bán phải tuân thủ quy định pháp luật về hàng hóa, minh bạch thông tin sản phẩm. Trong khi đó, cơ quan quản lý nhà nước thực hiện giám sát, thanh tra và xử lý các hành vi vi phạm.

Tuy nhiên, yếu tố quan trọng không kém chính là hành vi tiêu dùng. Khi người mua chỉ quan tâm đến giá rẻ, khuyến mãi hoặc tốc độ giao hàng mà bỏ qua yếu tố chất lượng và nguồn gốc, thị trường sẽ khó tạo ra áp lực đủ lớn để loại bỏ hàng hóa kém chất lượng.

Thương mại điện tử đang trở thành một phần không thể tách rời của nền kinh tế số. Sự tiện lợi, tốc độ và khả năng tiếp cận rộng đã giúp mô hình này phát triển mạnh mẽ trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, đi cùng với đó là thách thức lớn về kiểm soát chất lượng trong một không gian giao dịch phi tập trung.

Khi “gian hàng ảo” ngày càng nhiều hơn “cửa hàng thật”, khái niệm chất lượng không còn chỉ nằm ở sản phẩm, mà còn nằm ở mức độ minh bạch của thông tin, trách nhiệm của nền tảng và sự tỉnh táo của người tiêu dùng.

Nếu khoảng trống kiểm soát không được thu hẹp, “vùng xám” của hàng hóa kém chất lượng trên thương mại điện tử có thể không chỉ là vấn đề của một vài sản phẩm, mà trở thành rủi ro dài hạn đối với niềm tin thị trường.

Và khi thương mại điện tử tiếp tục phát triển, câu chuyện tiêu chuẩn sẽ không còn là vấn đề riêng của cơ quan quản lý hay doanh nghiệp. Đó sẽ là bài toán chung của cả nền tảng bán hàng, người kinh doanh và người tiêu dùng trong hành trình xây dựng một thị trường số minh bạch và bền vững hơn.

An Nguyên