Ngày 24/10, Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam (VCCDA) đã tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề “Bản sắc Văn hóa Cộng đồng trong tiến trình sắp xếp đơn vị hành chính”. Tại tọa đàm, các đại biểu tập trung phân tích những tác động của việc sắp xếp đơn vị hành chính đối với đời sống văn hóa ở cơ sở, đồng thời đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý, phát huy vai trò chủ thể của người dân và khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa gắn với phát triển kinh tế – xã hội.

Giữ gìn bản sắc trong không gian hành chính mới

Phát biểu tại tọa đàm, TS. Hồ Minh Sơn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam nhấn mạnh, sắp xếp đơn vị hành chính là chủ trương lớn nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Tuy nhiên, văn hóa cộng đồng cần được quan tâm ngay trong quá trình thực hiện, thay vì chỉ được xem là nhiệm vụ bổ trợ sau khi việc sáp nhập hoàn tất.

Theo TS. Hồ Minh Sơn, văn hóa không nên chỉ được nhìn nhận như những di sản cần bảo tồn nguyên trạng, mà còn là dòng chảy sống động được thực hành, trao truyền và tái tạo trong đời sống đương đại. Đây vừa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là sợi dây liên kết các tầng lớp nhân dân, tạo điều kiện để những giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong bối cảnh phát triển mới.

TS. Hồ Minh Sơn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam

Từ góc nhìn về lịch sử và bản sắc địa phương, TS. Trần Anh Tuấn, nguyên Phó Trưởng ban Ban Phong trào, Cơ quan Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cho rằng mỗi vùng đất đều gắn với tên làng, tên đất, di tích lịch sử, phong tục và ký ức được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Vì vậy, tên gọi địa danh không đơn thuần là yếu tố phục vụ quản lý hành chính, mà còn mang giá trị nhận diện văn hóa của một vùng đất.

Quá trình điều chỉnh địa giới hành chính, nếu không được triển khai đồng bộ với các giải pháp bảo tồn phù hợp, có thể làm nảy sinh nguy cơ phai nhạt bản sắc riêng, thay đổi nhận thức về giá trị địa phương hoặc tạo tâm lý so sánh giữa những nhóm “cư dân cũ” và “cư dân mới”.

Để hạn chế những tác động này, TS. Trần Anh Tuấn đề xuất bốn nguyên tắc cần được chú trọng: tôn trọng sự đa dạng văn hóa, tránh đồng nhất hóa khiên cưỡng; xác định người dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa; gắn bảo tồn di sản với phát triển sinh kế; đồng thời đánh giá hiệu quả thông qua kết quả thực chất và mức độ đồng thuận xã hội.

“Các thiết chế như đình, chùa, lễ hội truyền thống cần được bảo đảm không gian sinh hoạt bình đẳng, trở thành hạt nhân củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc”, TS Trần Anh Tuấn nói.

TS. Trần Anh Tuấn, nguyên Phó Trưởng ban Ban Phong trào, Cơ quan Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

Phát huy thiết chế văn hóa, tăng cường gắn kết cộng đồng

Từ thực tiễn tại Hà Nội, TS. Văn Đình Ưng, Phó Chủ tịch VCCDA, đề cập những cơ hội và thách thức trong tổ chức các hoạt động văn hóa ở phường Cầu Giấy sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Theo ông, việc mở rộng địa bàn quản lý tạo thêm dư địa phát triển, nhưng cũng làm gia tăng khối lượng công việc đối với đội ngũ cán bộ cơ sở. Công tác tổ chức hoạt động văn hóa, duy trì các thiết chế sinh hoạt cộng đồng và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân vì thế cần có phương thức triển khai phù hợp với điều kiện thực tế.

Một trong những giải pháp được TS. Văn Đình Ưng đề xuất là phát huy hiệu quả các không gian văn hóa cộng đồng, tạo điều kiện để người dân tham gia thường xuyên vào các hoạt động văn nghệ quần chúng, dân vũ, thơ ca, âm nhạc và sinh hoạt câu lạc bộ tự nguyện.

Thông qua những hoạt động này, các nhóm dân cư có cơ hội giao lưu, chia sẻ sở thích, duy trì các hình thức sinh hoạt văn hóa và từng bước xây dựng sự gắn kết trong đời sống thường nhật. Đây cũng là cách để văn hóa không bị giới hạn trong các sự kiện mang tính phong trào, mà trở thành một phần tự nhiên của đời sống cộng đồng.

Bên cạnh đó, việc tổ chức các chương trình văn hóa – thể thao thường niên, tôn vinh gia đình văn hóa, xây dựng tổ dân phố kiểu mẫu và vận động thực hiện nếp sống văn minh có thể góp phần nâng cao ý thức cộng đồng, thúc đẩy tinh thần tự quản và cải thiện môi trường văn hóa ở cơ sở.

Tuy nhiên, để những mô hình này phát huy hiệu quả, cần tránh cách làm hình thức, chạy theo số lượng hoạt động hoặc chỉ tập trung vào các dịp lễ, sự kiện. Việc xây dựng không gian văn hóa cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, đặc điểm dân cư và những giá trị văn hóa hiện hữu tại từng địa bàn.

Trong bối cảnh địa giới hành chính thay đổi, mỗi địa phương cần có cách tiếp cận linh hoạt, vừa bảo tồn những nét đặc trưng đã được hình thành qua nhiều thế hệ, vừa tạo điều kiện để các nhóm cư dân cùng tham gia xây dựng đời sống văn hóa chung. Sự kết hợp này góp phần hạn chế khoảng cách giữa các cộng đồng, đồng thời tạo nền tảng xã hội thuận lợi cho quá trình phát triển.

Các đại biểu tham dự tọa đàm

Hoàn thiện thể chế, khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa

Bên cạnh yêu cầu bảo tồn bản sắc, việc tổ chức và quản lý các hoạt động văn hóa trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp cũng là vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm.

Phân tích nội dung này, TS. Bùi Đặng Dũng, nguyên đại biểu Quốc hội, cho rằng mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai từ ngày 1/7/2025 mở ra cơ hội tăng tính chủ động cho chính quyền cơ sở, giảm các khâu trung gian và tạo điều kiện thuận lợi hơn trong triển khai những dự án liên quan đến văn hóa, sáng tạo và du lịch di sản.

Dù vậy, khi phạm vi quản lý và trách nhiệm thực hiện được mở rộng, cấp xã, phường cũng phải đối mặt với nhiều yêu cầu mới. Công tác quản lý di tích, tổ chức lễ hội, phát triển du lịch cộng đồng và huy động nguồn lực đầu tư đòi hỏi đội ngũ cán bộ có chuyên môn, kinh nghiệm cùng khả năng phối hợp giữa các lĩnh vực.

Trong khi đó, hạn chế về nhân lực, tài chính, năng lực tổ chức thực hiện và những vấn đề liên quan đến thẩm quyền quyết định có thể ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các chương trình văn hóa. Cơ chế huy động đầu tư xã hội và hợp tác công – tư trong bảo tồn, khai thác di sản cũng cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện để phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Từ những vấn đề trên, TS. Bùi Đặng Dũng đề xuất cần hoàn thiện thể chế, phân định rõ trách nhiệm và thẩm quyền giữa các cấp chính quyền; xây dựng quy hoạch tích hợp gắn với chuỗi giá trị văn hóa; đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư; đồng thời chú trọng đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ quản lý văn hóa ở cơ sở.

Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi tư duy từ quản lý hành chính đơn thuần sang kiến tạo phát triển sáng tạo, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và nghiên cứu thí điểm các cụm liên kết phát triển văn hóa – du lịch tại địa phương.

Theo các phân tích tại tọa đàm, nguồn lực văn hóa không chỉ bao gồm hệ thống di tích lịch sử, di sản vật thể và phi vật thể, mà còn hiện diện trong làng nghề truyền thống, nghệ thuật biểu diễn, ẩm thực, không gian sáng tạo và thương hiệu địa danh.

Hà Nội có hệ thống di tích, di sản và làng nghề phong phú; trong khi Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu những giá trị đặc sắc về kiến trúc đô thị, không gian sông nước, di sản công nghiệp, nghệ thuật và công nghiệp nội dung số. Nếu được bảo tồn, quy hoạch và khai thác phù hợp, các nguồn lực này có thể góp phần phát triển du lịch, thu hút đầu tư, tạo sinh kế cho người dân và nâng cao sức cạnh tranh của địa phương.

Tuy nhiên, việc khai thác giá trị văn hóa cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng đặc trưng lịch sử, bảo vệ tính nguyên gốc của di sản và bảo đảm lợi ích chính đáng của cộng đồng. Nếu chỉ chú trọng mục tiêu thương mại mà xem nhẹ giá trị văn hóa, những yếu tố tạo nên bản sắc riêng của địa phương có thể bị biến đổi, làm giảm ý nghĩa của chính nguồn lực được khai thác.

Do đó, phát triển kinh tế dựa trên văn hóa cần đi đôi với bảo tồn, trong đó người dân không chỉ tham gia các hoạt động mà còn được đóng góp ý tưởng, tham gia tổ chức và thụ hưởng lợi ích từ quá trình phát triển.

Minh Nghĩa