Văn hóa doanh nghiệp - Nguồn lực nội sinh, lợi thế cạnh tranh bền vững

Diễn ra ngày 13/10 tại Hà Nội, nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam, Diễn đàn Văn hóa Doanh nghiệp Việt Nam 2026 với chủ đề “Văn hóa doanh nghiệp- Nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững” đặt ra một vấn đề có ý nghĩa chiến lược: làm thế nào để văn hóa thực sự đi vào hoạt động quản trị, sản xuất, kinh doanh và trở thành động lực cho doanh nghiệp phát triển lâu dài?

Diễn đàn do Báo Văn hóa phối hợp với Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội (HANOISME) tổ chức, quy tụ các nhà quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu và đại diện cộng đồng doanh nghiệp nhằm trao đổi về vai trò của văn hóa trong nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và xây dựng môi trường kinh doanh có trách nhiệm.

Từ giá trị tinh thần đến năng lực cạnh tranh thực chất

Tại Diễn đàn, ông Nguyễn Anh Vũ- Tổng Biên tập Báo Văn hóa, đặt câu hỏi: Điều gì quyết định sức mạnh lâu dài của một doanh nghiệp khi vốn, công nghệ, mô hình kinh doanh và sản phẩm đều có thể được đầu tư, học hỏi hoặc thay thế?
Theo ông Vũ, phía sau những nguồn lực hữu hình còn có một nguồn lực khó thể hiện trên bảng cân đối kế toán nhưng có khả năng quyết định cách doanh nghiệp hành động, ứng xử, vượt qua khủng hoảng và phát triển. Đó chính là văn hóa doanh nghiệp.

Thực tế cho thấy, lợi thế về vốn, công nghệ hay sản phẩm có thể giúp doanh nghiệp bứt phá trong một giai đoạn, nhưng chưa chắc bảo đảm sức cạnh tranh lâu dài. Công nghệ có thể mua, mô hình kinh doanh có thể học hỏi, sản phẩm thành công hôm nay cũng có thể nhanh chóng bị thay thế. Trong khi đó, cách một tổ chức tư duy, cách người lãnh đạo ra quyết định, cách các thành viên phối hợp và cách doanh nghiệp ứng xử với khách hàng, người lao động, đối tác sẽ tạo nên bản sắc khó sao chép.

Một trong những thông điệp nổi bật tại Diễn đàn là cần nhìn nhận đạo đức kinh doanh từ góc độ kinh tế và năng lực cạnh tranh, thay vì chỉ coi đây là yêu cầu về chuẩn mực ứng xử hay trách nhiệm xã hội.

Tháng 1/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng, đồng thời là nền tảng, động lực và trụ cột cho phát triển bền vững. Tiếp đó, Quyết định số 1157/QĐ-TTg ngày 26/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ về Khung chuẩn mực đạo đức, văn hóa kinh doanh gắn với bản sắc dân tộc và tiếp cận tinh hoa văn hóa kinh doanh thế giới đã đặt ra định hướng thúc đẩy các chuẩn mực kinh doanh có trách nhiệm.

Những định hướng này cho thấy sự phát triển của doanh nghiệp không thể chỉ được đo bằng doanh thu, lợi nhuận hay quy mô tài sản, mà còn phải được nhìn nhận qua uy tín, trách nhiệm, chuẩn mực ứng xử và những giá trị đóng góp cho xã hội.

Trong thực tiễn, đạo đức kinh doanh tạo ra giá trị thông qua những cơ chế rất cụ thể. Doanh nghiệp giữ chữ tín giúp đối tác giảm lo ngại về rủi ro thực hiện hợp đồng. Doanh nghiệp minh bạch tạo dựng niềm tin với khách hàng, người lao động và nhà đầu tư. Khi xảy ra sai sót, doanh nghiệp chủ động nhận trách nhiệm và khắc phục sẽ có cơ sở bảo vệ uy tín tốt hơn so với việc né tránh hoặc che giấu vấn đề.

Nhìn từ góc độ này, niềm tin là một dạng vốn, uy tín là tài sản và đạo đức có khả năng tạo ra giá trị kinh tế. Các chuẩn mực liêm chính, minh bạch và trách nhiệm giúp doanh nghiệp xây dựng quan hệ ổn định, giảm nguy cơ tranh chấp, bảo vệ thương hiệu và củng cố khả năng hợp tác lâu dài.

Văn hóa đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên số

Cùng với đạo đức kinh doanh, mối quan hệ giữa văn hóa doanh nghiệp và đổi mới sáng tạo cũng được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và các nền tảng quản trị số đang thay đổi cách doanh nghiệp vận hành, đầu tư công nghệ không đồng nghĩa với việc tự động tạo ra chuyển đổi hiệu quả.

Một doanh nghiệp có thể sở hữu phần mềm hiện đại nhưng vẫn duy trì cách ra quyết định dựa chủ yếu vào kinh nghiệm và cảm tính. Doanh nghiệp có thể khuyến khích sáng tạo nhưng người lao động vẫn ngần ngại đề xuất ý tưởng mới vì sợ thất bại hoặc không được bảo vệ khi thử nghiệm.

Bởi vậy, phía sau chuyển đổi số phải là chuyển đổi văn hóa: xây dựng tinh thần học hỏi, chia sẻ thông tin, hợp tác giữa các bộ phận, khuyến khích thử nghiệm có kiểm soát và rút kinh nghiệm từ những phương án chưa thành công. Công nghệ có thể giúp doanh nghiệp đi nhanh hơn, nhưng chính văn hóa sẽ quyết định hướng đi, cách thức sử dụng công nghệ và khả năng duy trì kết quả trong dài hạn.

Theo GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký HANOISME, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, trước hết cần đặt văn hóa vào trung tâm chiến lược phát triển doanh nghiệp. Văn hóa chi phối cách doanh nghiệp sử dụng vốn, lựa chọn công nghệ, phát triển con người và ứng xử trước rủi ro. Khi các chuẩn mực được thực hiện nhất quán, doanh nghiệp có cơ sở giảm chi phí phối hợp, bảo vệ uy tín và duy trì niềm tin.

Trong quá trình đó, người đứng đầu giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Văn hóa tổ chức không chỉ được hình thành từ những tuyên bố của lãnh đạo mà còn được định hình bởi các quyết định và cách hành xử hằng ngày. Nếu doanh nghiệp đề cao minh bạch nhưng người lãnh đạo thiếu nhất quán, hoặc khuyến khích sáng tạo nhưng không chấp nhận bất kỳ sai sót nào, những giá trị được công bố khó có thể trở thành chuẩn mực thực tế.

GS.TS Mạc Quốc Anh nhấn mạnh uy tín của người lãnh đạo bắt đầu từ sự nhất quán giữa lời nói và hành động. Cùng với đó, người lao động cần được tôn trọng, lắng nghe, có cơ hội học hỏi và được ghi nhận công bằng. Đây là nền tảng để xây dựng sự gắn bó và phát huy khả năng sáng tạo của đội ngũ.

Văn hóa doanh nghiệp không chỉ tạo ra lợi ích cho từng tổ chức mà còn góp phần định hình hình ảnh và năng lực cạnh tranh của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.

Theo GS.TS Mạc Quốc Anh, mỗi sản phẩm đạt chất lượng, mỗi hợp đồng được thực hiện nghiêm túc và mỗi quan hệ lao động được xây dựng trên sự tôn trọng đều góp phần bồi đắp niềm tin vào doanh nghiệp Việt. Bản sắc văn hóa kinh doanh cần được thể hiện qua chữ tín, tinh thần hợp tác và trách nhiệm với cộng đồng, đồng thời tiếp thu các chuẩn mực quản trị tiến bộ.

Từ góc độ triển khai, GS.TS Mạc Quốc Anh đề xuất mỗi doanh nghiệp lựa chọn một vấn đề văn hóa đang ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của mình, như chất lượng phục vụ khách hàng, phối hợp nội bộ, tính minh bạch hoặc môi trường làm việc, để cải thiện ngay. Mỗi việc cần có người chịu trách nhiệm, thời hạn thực hiện và cách đánh giá kết quả.

Cách tiếp cận này cho thấy, văn hóa doanh nghiệp chỉ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh khi được chuyển hóa thành chất lượng quản trị, năng suất, khả năng đổi mới và niềm tin của các bên liên quan.

Lê Kim Liên