Chuyển đổi công nghệ: Lời giải bài toán ô nhiễm và năng suất thấp tại làng nghề

Ứng dụng công nghệ – giải bài toán ô nhiễm và năng suất thấp

Trong nhiều năm, sản xuất gốm sứ tại Bát Tràng chủ yếu dựa vào các lò nung than thủ công. Theo thống kê đã có thời điểm làng nghề này tồn tại khoảng 1.000 lò nung than, mỗi năm tiêu thụ gần 70.000 tấn than và khoảng 100.000 tấn nguyên liệu. Quá trình sản xuất thải ra môi trường khoảng 130 tấn bụi và 6.800 tấn tro xỉ mỗi năm, gây ô nhiễm nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân và sự phát triển lâu dài của làng nghề.

Trước thực trạng đó, chính quyền địa phương và các cơ sở sản xuất xác định chuyển đổi công nghệ là giải pháp mang tính cốt lõi để vừa bảo vệ môi trường, vừa duy trì và phát triển nghề truyền thống. Điểm nhấn quan trọng trong quá trình đổi mới là việc thay thế lò nung than bằng lò nung khí gas hóa lỏng và lò điện hiện đại.

Với sự hỗ trợ của dự án nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa, đến nay 100% hộ sản xuất tại Bát Tràng đã chuyển sang sử dụng lò gas hoặc lò điện, qua đó góp phần đáng kể vào việc cải thiện môi trường sống và xây dựng quy trình sản xuất sạch hơn.

Nhiều công đoạn sản xuất gốm vẫn cần bàn tay của người thợ.

Không chỉ dừng lại ở mục tiêu “xanh hóa” sản xuất, việc ứng dụng công nghệ còn mang lại hiệu quả rõ rệt về năng suất. Nếu như lò nung than truyền thống cần từ 3–5 ngày cho một mẻ nung thì với lò gas, thời gian nung chỉ còn khoảng 13 tiếng, sau đó thêm 13 tiếng làm nguội là có thể đưa sản phẩm ra thị trường. Nhờ khả năng kiểm soát nhiệt độ chính xác, tỷ lệ sản phẩm đạt tiêu chuẩn đạt tới 95 - 98%, cao hơn từ 30 - 50% so với phương thức nung cũ. Đây chính là yếu tố then chốt giúp cơ sở sản xuất giảm hao hụt, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả kinh doanh.

Nâng cao chất lượng, gia tăng sức cạnh tranh, hướng tới phát triển bền vững

Song song với đổi mới công nghệ nung, nhiều cơ sở sản xuất gốm sứ tại Bát Tràng đã chủ động ứng dụng công nghệ trong khâu thiết kế và quản lý sản xuất. Việc sử dụng các phần mềm thiết kế 2D, 3D giúp nghệ nhân và doanh nghiệp rút ngắn thời gian thử nghiệm, tăng khả năng sáng tạo mẫu mã, đồng thời đáp ứng linh hoạt hơn yêu cầu ngày càng đa dạng của thị trường. Sự kết hợp hài hòa giữa tay nghề thủ công truyền thống và công cụ thiết kế hiện đại đã tạo ra những dòng sản phẩm vừa mang đậm bản sắc văn hóa, vừa phù hợp thị hiếu tiêu dùng trong nước và quốc tế.

Hiệu quả của quá trình chuyển đổi công nghệ không chỉ thể hiện ở chất lượng sản phẩm mà còn ở sức cạnh tranh của toàn bộ làng nghề. Nhờ giảm chi phí năng lượng, hạ giá thành và ổn định chất lượng, nhiều cơ sở gốm sứ Bát Tràng đã mở rộng được thị trường tiêu thụ, từng bước đưa sản phẩm thâm nhập vào các thị trường khó tính như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu. Đáng chú ý, sản xuất xanh, sạch hơn đang trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến yếu tố môi trường và phát triển bền vững.

Các sản phẩm gốm Bát Tràng ngày càng đa dạng về mẫu mã, ổn định về chất lượng, đáp ứng tốt tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế.

Theo TS. Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, để các làng nghề nói chung và Bát Tràng nói riêng thích ứng với yêu cầu phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, cần có chiến lược tổng thể, đồng bộ và lâu dài. Trước hết, các địa phương cần xây dựng chiến lược phát triển làng nghề gắn với lộ trình giảm phát thải, bảo đảm sự thống nhất giữa chính sách hỗ trợ, quy hoạch sản xuất, cơ chế tín dụng xanh và đầu tư hạ tầng kỹ thuật.

Cụ thể, cần có chính sách tín dụng ưu đãi để hỗ trợ hộ sản xuất, doanh nghiệp làng nghề chuyển đổi sang công nghệ mới; đồng thời đầu tư hạ tầng năng lượng sạch, hệ thống xử lý chất thải tập trung. Việc tích hợp quy hoạch làng nghề với quy hoạch môi trường, du lịch và dịch vụ cũng được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và gia tăng giá trị cho sản phẩm làng nghề.

Bên cạnh đó, để công nghệ phát huy hiệu quả trong thực tế, yếu tố con người giữ vai trò then chốt. Người thợ cần được đào tạo bài bản, từ vận hành lò nung tự động đến làm chủ các phần mềm thiết kế hiện đại. Đây là thách thức không nhỏ, đặc biệt đối với những nghệ nhân lớn tuổi đã quen với phương thức sản xuất thủ công truyền thống.

Nhận thức rõ điều này, UBND xã Bát Tràng đã phối hợp Sở Công Thương TP và nhiều cơ sở đào tạo như Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Đại học Bách khoa Hà Nội… tổ chức các lớp tập huấn, đào tạo, trao đổi chuyên môn, từng bước giúp nghệ nhân và doanh nghiệp làng nghề tiếp cận, làm chủ công nghệ mới, qua đó tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của làng gốm Bát Tràng trong giai đoạn tới.

Thanh Hiền