Chuyển từ tư duy ‘quản lý kết quả nghiên cứu’ sang ‘quản trị tài sản trí tuệ’

Nhiều năm trước, khi nhắc đến giá trị của một doanh nghiệp, người ta thường nghĩ đến nhà xưởng, máy móc, bất động sản hay nguồn vốn hữu hình. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số đang làm thay đổi căn bản cách nhìn nhận về tài sản và giá trị doanh nghiệp.

Ngày nay, tài sản trí tuệ đang trở thành nguồn lực chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh và khả năng tăng trưởng dài hạn của doanh nghiệp. Đây là những sản phẩm được tạo ra từ hoạt động tư duy, sáng tạo của con người trong nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế - xã hội.

Tài sản trí tuệ bao gồm nhiều nhóm đối tượng như quyền tác giả, quyền liên quan, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh và giống cây trồng. Mỗi loại hình có đặc điểm pháp lý, thời hạn bảo hộ và khả năng thương mại hóa riêng, từ đó đòi hỏi những phương thức khai thác và định giá khác nhau.

 Tài sản trí tuệ đang trở thành nguồn lực chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh và khả năng tăng trưởng dài hạn của doanh nghiệp. (Ảnh minh họa)

Thực tế cho thấy, tài sản trí tuệ đang trở thành “xương sống” của nhiều doanh nghiệp. Không ít doanh nghiệp công nghệ sở hữu giá trị vốn hóa hàng chục tỷ USD dù tài sản hữu hình không quá lớn. Giá trị cốt lõi của họ nằm ở tài sản trí tuệ - loại tài sản vô hình nhưng có khả năng tạo ra lợi nhuận khổng lồ thông qua quyền khai thác độc quyền. Hay trong lĩnh vực nông nghiệp, giống cây trồng hoặc chỉ dẫn địa lý đóng vai trò quyết định đến giá trị sản phẩm và khả năng xuất khẩu.

Tuy nhiên, dù được đánh giá là nguồn lực cốt lõi của nền kinh tế tri thức nhưng hiện không ít kết quả nghiên cứu, sáng chế và giải pháp công nghệ vẫn chưa được khai thác hiệu quả. Nhiều tài sản trí tuệ sau khi hình thành mới chỉ dừng lại ở khâu công bố, nghiệm thu hoặc lưu trữ, chưa trở thành sản phẩm, công nghệ hay nguồn thu cho tổ chức sở hữu. Thực trạng này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận đối với tài sản trí tuệ.

Theo TS. Nguyễn Hữu Cẩn - Quyền Viện trưởng Viện Sở hữu trí tuệ Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, tài sản trí tuệ chính là “ngôn ngữ chung” để kết nối khoa học với thị trường, kết nối nghiên cứu với doanh nghiệp và kết nối công nghệ với dòng vốn đầu tư.

Quyền sở hữu chính là cơ chế pháp lý tối quan trọng để biến tri thức thành tài sản thực hữu, biến các kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm thành hàng hóa thương mại và biến những ý tưởng sáng tạo sơ khai thành nguồn lực phát triển có khả năng giao dịch, thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ trên thị trường.

Ông cho rằng, nếu không có cơ chế sở hữu phù hợp và rành mạch, phần lớn kết quả nghiên cứu đỉnh cao hay phát kiến đổi mới sẽ chỉ dừng lại ở góc độ tri thức công bố trên các tạp chí hoặc nằm im trên các trang báo cáo khoa học. Ngược lại, khi được quản trị tốt, nguồn lực này sẽ lập tức trở thành công cụ kinh tế đặc biệt quan trọng, tạo ra lợi thế cạnh tranh độc quyền, thu hút mạnh mẽ các dòng vốn đầu tư và thúc đẩy sự hình thành của các doanh nghiệp công nghệ thế hệ mới.

Vì vậy, để khơi dậy nguồn lực đổi mới sáng tạo, TS. Nguyễn Hữu Cẩn nhận định, cần chuyển mạnh tư duy “quản lý kết quả nghiên cứu” sang tư duy “quản trị tài sản trí tuệ”. Lâu nay, các đơn vị thường có thói quen quản lý mang tính hành chính đối với các đề tài sau khi hoàn thành. Tư duy mới đòi hỏi mỗi kết quả nghiên cứu, mỗi giải pháp công nghệ và mỗi dữ liệu kỹ thuật cần được nhận diện sớm như một tài sản có giá trị kinh tế tiềm năng.

“Hoạt động sở hữu trí tuệ không nên chỉ xuất hiện ở giai đoạn cuối để thực hiện các thủ tục bảo hộ, mà phải được tích hợp ngay từ khi hình thành ý tưởng nghiên cứu, xây dựng chiến lược phát triển công nghệ và tiếp cận thị trường”, TS. Nguyễn Hữu Cẩn nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, GS. TS. Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng cho rằng, yêu cầu đối với khoa học và công nghệ hiện nay đã thay đổi căn bản. Giá trị của nghiên cứu không chỉ được đo bằng các công bố khoa học mà còn phải thể hiện ở khả năng tạo ra công nghệ, sản phẩm, doanh nghiệp, thị trường và những đóng góp thiết thực cho đời sống nhân dân.

Theo GS. TS. Trần Hồng Thái, để thu hẹp khoảng cách giữa kết quả nghiên cứu và sản phẩm thương mại cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà khoa học, doanh nghiệp, nhà đầu tư, các tổ chức hỗ trợ sở hữu trí tuệ, chuyên gia tiêu chuẩn đo lường chất lượng và cơ quan quản lý nhà nước. Mục tiêu cuối cùng là đưa các kết quả nghiên cứu đi vào thực tiễn, tạo ra nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế và xã hội, đúng với tinh thần: “Nghiên cứu sâu hơn, kết nối rộng hơn, ứng dụng nhanh hơn và tạo giá trị lớn hơn cho đất nước”.

Thanh Tùng