Đẩy nhanh hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn cho ngành hydrogen hướng tới giảm phát thải

Hydrogen xanh đang được nhiều quốc gia xem là một trong những giải pháp quan trọng để giảm phát thải khí nhà kính, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững. Tại Việt Nam, Chiến lược phát triển năng lượng hydrogen đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác định mục tiêu xây dựng hệ sinh thái hydrogen đồng bộ, từ sản xuất, lưu trữ, vận chuyển đến sử dụng, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị hydrogen khu vực và toàn cầu.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, ngành hydrogen vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Bên cạnh hạ tầng, công nghệ và nguồn nhân lực, việc thiếu hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đồng bộ đang được xem là một trong những điểm nghẽn cần sớm được tháo gỡ.

Tại Diễn đàn Năng lượng Hydrogen và Tương lai công nghiệp không phát thải, TS. Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam cho biết, Việt Nam hiện mới sản xuất khoảng 500.000 tấn hydrogen mỗi năm, chủ yếu là hydrogen xám và hydrogen nâu phục vụ ngành phân bón và lọc hóa dầu. Trong khi đó, các dự án hydrogen xanh quy mô thương mại vẫn chưa được triển khai, nhiều dự án đang trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư.

Theo PGS.TS. Phạm Hoàng Lương, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, để phát triển ngành hydrogen, Việt Nam cần từng bước tháo gỡ ba điểm nghẽn lớn gồm hạ tầng truyền tải và kết nối, năng lực công nghệ cùng khung pháp lý.

Trong đó, việc làm chủ công nghệ điện phân, thiết bị sản xuất hydrogen và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao được xem là những yếu tố quan trọng nhằm giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, công nghệ chỉ là một phần của bài toán. Muốn hình thành thị trường hydrogen an toàn và phát triển bền vững, cần có hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật làm cơ sở cho quản lý, sản xuất và đầu tư.

Ông Đặng Hải Anh, Phó Vụ trưởng Vụ Dầu khí và Than (Bộ Công Thương), cho biết sau thời gian triển khai Chiến lược phát triển năng lượng hydrogen, nhận thức về lĩnh vực này đã có nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức khoa học đã chủ động nghiên cứu, đánh giá khả năng làm chủ các công nghệ quan trọng trong chuỗi giá trị hydrogen.

Bên cạnh đó, một số hướng nghiên cứu mới cũng đang được quan tâm, trong đó có công nghệ sản xuất nhiên liệu hàng không bền vững thông qua việc kết hợp hydrogen với CO₂. Đây được xem là hướng đi mới, từng bước được nghiên cứu và triển khai thí điểm tại Việt Nam.

Đáng chú ý, ông Đặng Hải Anh nhấn mạnh, hệ thống tiêu chuẩn quốc gia và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia giữ vai trò nền tảng đối với sự phát triển của ngành hydrogen.

Theo ông, tiêu chuẩn và quy chuẩn không chỉ là công cụ phục vụ quản lý nhà nước mà còn tạo hành lang kỹ thuật để doanh nghiệp nghiên cứu, sản xuất, lưu trữ, vận chuyển và sử dụng hydrogen một cách an toàn, thống nhất, đồng thời tiệm cận với các thông lệ quốc tế.

Thời gian qua, Bộ Công Thương đã phối hợp với các cơ quan liên quan rà soát hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn hiện hành và xây dựng lộ trình phát triển tiêu chuẩn và quy chuẩn cho lĩnh vực hydrogen đến năm 2030 và các giai đoạn tiếp theo. Tuy nhiên, số lượng tiêu chuẩn, quy chuẩn chuyên ngành hiện vẫn còn khá ít, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển của thị trường.

Theo kế hoạch, từ nay đến năm 2030, việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn sẽ được đẩy mạnh nhằm tạo hành lang kỹ thuật cho các dự án hydrogen. Song song với đó, các cơ quan quản lý sẽ tiếp tục nghiên cứu lộ trình phát triển phù hợp, trong đó chú trọng các dẫn xuất của hydrogen để tận dụng hạ tầng năng lượng hiện có.

Các chuyên gia cũng cho rằng việc hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn sẽ góp phần tạo môi trường minh bạch cho doanh nghiệp đầu tư, thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng khả năng kết nối với thị trường quốc tế. Cùng với đó, việc hoàn thiện cơ chế, chính sách cũng được đánh giá là điều kiện quan trọng để thu hút nguồn lực đầu tư, từng bước hình thành thị trường hydrogen xanh tại Việt Nam.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, công tác xây dựng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia về hydrogen cũng đang được đẩy nhanh. Theo thông tin từ Câu lạc bộ Hydrogen Việt Nam ASEAN (VAHC), Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia đang xúc tiến thành lập Ban kỹ thuật TCVN/TC 197 về công nghệ hydrogen trên cơ sở tham chiếu ISO/TC 197. VAHC cho biết đang tham gia đóng góp ý kiến trong quá trình xây dựng hệ thống tiêu chuẩn này.

Mục tiêu đặt ra là xây dựng một hệ thống tiêu chuẩn quốc gia đồng bộ, bao quát toàn bộ chuỗi giá trị hydrogen, từ sản xuất, lưu trữ, vận chuyển đến sử dụng và xuất khẩu, đồng thời bảo đảm tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế.

Theo định hướng, đến năm 2030, Việt Nam dự kiến ban hành khoảng 40-60 tiêu chuẩn liên quan đến hydrogen, cơ bản đồng bộ với hệ thống tiêu chuẩn của ISO/TC 197. Đến năm 2035, hệ thống này sẽ tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu phát triển thị trường trong nước cũng như yêu cầu của các thị trường xuất khẩu.

Theo đề xuất, hệ thống TCVN/TC 197 được xây dựng theo hướng bao phủ toàn bộ chuỗi giá trị hydrogen với bảy nhóm tiêu chuẩn chính. Trước hết là nhóm tiêu chuẩn về chất lượng và đo lường hydrogen, quy định các yêu cầu về độ tinh khiết, tạp chất và phương pháp kiểm định nhằm bảo đảm hydrogen đáp ứng yêu cầu sử dụng trong công nghiệp, pin nhiên liệu và xuất khẩu.

Tiếp đó là nhóm tiêu chuẩn về sản xuất hydrogen, đưa ra hướng dẫn đối với các công nghệ như điện phân nước và reforming khí tự nhiên, đồng thời quy định các yêu cầu về hiệu suất, kiểm định thiết bị và vận hành an toàn.

Nhóm tiêu chuẩn về lưu trữ và vận chuyển tập trung vào các yêu cầu đối với bình chứa áp suất cao, hydrogen lỏng, phương tiện vận chuyển và hệ thống đường ống, góp phần bảo đảm an toàn trong toàn bộ quá trình lưu thông và sử dụng.

Đối với hạ tầng và ứng dụng, dự thảo đưa ra các tiêu chuẩn áp dụng cho trạm nạp hydrogen, hệ thống kết nối thiết bị cũng như việc sử dụng hydrogen trong giao thông, công nghiệp, phát điện và các hệ thống đồng đốt với LNG.

Bên cạnh đó, hệ thống tiêu chuẩn cũng bổ sung nhóm tiêu chuẩn về an toàn và bảo vệ môi trường, hướng dẫn đánh giá rủi ro, phòng cháy chữa cháy, quản lý vận hành và giảm thiểu tác động đến môi trường trong suốt quá trình sản xuất, lưu trữ và sử dụng hydrogen.

Một điểm mới đáng chú ý là dự thảo mở rộng phạm vi sang các công nghệ sản xuất hydrogen thế hệ mới như hydrogen từ điện hạt nhân, than kết hợp thu giữ carbon, hydrogen tự nhiên, hydrogen từ rác thải đô thị, sinh khối và phụ phẩm nông nghiệp. Đây được xem là hướng đi nhằm đa dạng hóa nguồn cung, đồng thời tận dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên sẵn có của Việt Nam.

Ngoài ra, dự thảo cũng đề xuất nhóm tiêu chuẩn về phát thải carbon và chứng nhận, bao gồm đánh giá vòng đời phát thải, xác định cường độ carbon, chứng nhận nguồn gốc hydrogen cùng cơ chế giám sát, báo cáo và thẩm định. Đây là nền tảng quan trọng để hydrogen của Việt Nam đáp ứng các yêu cầu của thị trường quốc tế và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Không chỉ dừng lại ở lĩnh vực hydrogen, trong giai đoạn tới, việc phát triển hệ thống tiêu chuẩn phục vụ chuyển đổi xanh cũng cần được định hướng theo hướng tổng thể, liên ngành và tích hợp, bảo đảm sự thống nhất giữa tiêu chuẩn, đo lường và đánh giá sự phù hợp, tránh phát triển manh mún.

Các lĩnh vực chiến lược như năng lượng mới, vật liệu tái chế, quản lý carbon, đô thị thông minh và kinh tế tuần hoàn cần được ưu tiên xây dựng tiêu chuẩn. Đồng thời, cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế để rút ngắn thời gian xây dựng tiêu chuẩn và bảo đảm hài hòa với thông lệ quốc tế. Cùng với đó là tăng cường năng lực cho các ban kỹ thuật, đầu tư phòng thí nghiệm, tổ chức chứng nhận và hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, áp dụng tiêu chuẩn như một công cụ nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong bối cảnh đó, tiêu chuẩn không chỉ là "hàng rào kỹ thuật" trong thương mại mà còn là "đường băng kỹ thuật", tạo nền tảng để Việt Nam thúc đẩy tăng trưởng xanh, hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu xanh, sạch và bền vững.

An Dương