Gỡ 'điểm nghẽn' để hiện đại hóa hạ tầng đo lường quốc gia

Phát biểu tại buổi làm việc, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải nêu rõ, sau gần 15 năm thực thi, Luật Đo lường đã tạo khung pháp lý nền tảng trong hoạt động đo lường, bảo đảm công bằng trong các giao dịch thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên toàn quốc.

Tuy nhiên, trước sự phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, yêu cầu đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng…, Luật Đo lường hiện hành đã bộc lộ một số bất cập, hạn chế như: thiếu cơ sở pháp lý cho nền tảng số và cơ sở dữ liệu quốc gia về đo lường; chưa xác lập đầy đủ định hướng chiến lược và cơ chế chính sách nâng cao năng lực hệ thống đo lường quốc gia trong bối cảnh phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi mô hình tăng trưởng; chưa phân định rõ hoạt động kiểm định, hiệu chuẩn bắt buộc và tự nguyện; thẩm quyền quản lý phép đo giữa các bộ, ngành chưa rõ ràng...

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải nhấn mạnh, trước những bất cập, tồn tại của Luật Đo lường hiện hành, việc sửa đổi, bổ sung Luật Đo lường lần này được Đảng và Quốc hội xác định là nhiệm vụ lập pháp quan trọng, nhằm thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Chỉ thị 38-CT/TW của Ban Bí thư về đẩy mạnh công tác tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng quốc gia đến năm 2030 và những năm tiếp theo.

Từ những kết quả trong việc thực thi pháp luật về đo lường của Petrolimex trong ngành xăng dầu, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Trần Văn Khải đề nghị Petrolimex làm rõ những khó khăn, vướng mắc và đưa ra các kiến nghị, đề xuất cụ thể nhằm phục vụ công tác chuẩn bị, thẩm tra dự án Luật, góp phần hoàn thiện dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường bảo đảm tính khả thi trong thực tiễn, tạo khuôn khổ pháp lý thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển.

Tại cuộc làm việc, báo cáo về việc thực hiện các quy định pháp luật về đo lường, đại diện Petrolimex cho biết, Tập đoàn đã chủ động, tiên phong trong áp dụng công nghệ hiện đại, hệ thống hóa đơn điện tử, quản lý tập trung và tự động hóa các công đoạn bán hàng tại cửa hàng xăng dầu; thường xuyên tổ chức theo dõi, đánh giá hoạt động của bộ máy quản lý đo lường của toàn hệ thống để liên tục cải tiến hoạt động hệ thống quản lý đo lường phù hợp quy định của pháp luật, của nội bộ Petrolimex và đáp ứng yêu cầu của khách hàng.

Các đại biểu tham dự buổi làm việc.

Góp ý về Luật Đo lường, đại diện Petrolimex kiến nghị, cần sớm có quy định chi tiết về chuyển đổi số trong hoạt động đo lường tại các Nghị định, Thông tư hướng dẫn có liên quan “Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng” để doanh nghiệp nói chung tổ chức triển khai xây dựng hệ thống hạ tầng kỹ thuật đáp ứng yêu cầu kết nối chia sẻ dữ liệu, khai thác sử dụng thông tin đúng mục đích, phù hợp các quy định của pháp luật.

Về xã hội hóa và phát huy vai trò của doanh nghiệp trong hoạt động đo lường, Petrolimex kiến nghị, cần tiếp hoàn thiện khung pháp lý cho cơ chế hợp tác công - tư, cơ chế bảo hộ quyền khai thác và thu hồi vốn, phân định rõ trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm kỹ thuật cũng như các chính sách ưu đãi đặc thù cho hoạt động duy trì và tái liên kết chuẩn, đào tạo và công nhận chuyên gia đo lường.

 Ông Nguyễn Nam Hải – Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia phát biểu tại buổi làm việc.

Tại cuộc làm việc, các thành viên Đoàn công tác đề nghị Petrolimex làm rõ một số nội dung: đánh giá tác động của quy định về tự công bố năng lực và cơ chế hậu kiểm; làm rõ những lĩnh vực/sản phẩm đặc thù không thể chuyển sang hậu kiểm; đánh giá tính khả thi của quy định về chuyển đổi số trong hoạt động đo lường; cơ chế chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, cần đưa ra đề xuất cơ chế cụ thể để duy trì quản lý nhà nước và bảo đảm chất lượng đo lường khi thực hiện hậu kiểm; xác định rõ những lĩnh vực/sản phẩm đặc thù không thể chuyển sang hậu kiểm...

Đoàn Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia do ông Nguyễn Nam Hải - Chủ tịch Ủy ban làm trưởng đoàn tham dự buổi làm việc.

Chia sẻ tại buổi làm việc, ông Nguyễn Nam Hải – Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia nhấn mạnh, mặc dù Luật Đo lường thường được nhìn nhận là lĩnh vực mang tính kỹ thuật và khá khô khan, song trên thực tế, đo lường có vai trò hết sức thiết thực, gắn liền với đời sống hằng ngày của người dân cũng như hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.

Theo ông Hải, hạ tầng đo lường quốc gia được hình thành trên ba tầng cơ bản. Tầng thứ nhất là hạ tầng lõi, bao gồm hệ thống chuẩn đo lường quốc gia có nhiệm vụ dẫn xuất độ chính xác đến doanh nghiệp và đời sống xã hội, tạo nền tảng cho việc phát triển các công nghệ chiến lược và triển khai dự án trọng điểm quốc gia.

Tầng thứ hai là đo lường trong doanh nghiệp, phục vụ kiểm soát quá trình sản xuất và bảo đảm chất lượng sản phẩm. Chẳng hạn, trong hoạt động pha chế xăng sinh học E10, các doanh nghiệp như Petrolimex phải vận hành hệ thống đo lường chính xác để bảo đảm tỷ lệ ethanol trong nhiên liệu đạt từ 8% đến 10% theo quy chuẩn kỹ thuật.

Tầng thứ ba là đo lường phục vụ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bảo đảm tính công bằng trong các giao dịch hằng ngày, từ việc mua bán xăng dầu tại các cột bơm đến những mặt hàng thiết yếu như thịt, gạo, vàng hay kim cương...

Liên quan đến hoạt động chuyển đổi số trong lĩnh vực đo lường, ông Hải cho rằng dự thảo Luật đặc biệt chú trọng xây dựng lộ trình chuyển tiếp phù hợp nhằm tránh tình trạng Luật có hiệu lực nhưng hạ tầng kỹ thuật chưa đáp ứng yêu cầu triển khai. Theo đó, Nhà nước cần đầu tư xây dựng hạ tầng số dùng chung để kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp.

Đồng thời, phương án thí điểm đối với một số nhóm đối tượng sẽ được nghiên cứu trước khi triển khai trên diện rộng. Một trong những vấn đề được quan tâm là bảo đảm an toàn, an ninh mạng khi kết nối dữ liệu từ hàng triệu phương tiện đo, với mức độ phức tạp tương tự như việc vận hành các hệ thống dữ liệu quốc gia hiện nay.

Về cơ chế quản lý, dự thảo Luật nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm tính độc lập, khách quan trong hoạt động kiểm định, thử nghiệm và chứng nhận. Các tập đoàn, doanh nghiệp phải chứng minh được sự tách bạch giữa bộ phận kinh doanh và bộ phận kiểm định thông qua các cơ chế kiểm soát minh bạch.

Bên cạnh đó, định hướng quản lý sẽ chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, theo hướng giảm bớt thủ tục xin phép, chỉ định trước khi đưa sản phẩm, phương tiện đo vào sử dụng, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát thực tế trong quá trình lưu thông và khai thác.

Đối với các hành vi vi phạm, ngoài biện pháp xử phạt hành chính, ông Hải cho rằng việc công khai danh tính các tổ chức, cá nhân vi phạm trên cơ sở dữ liệu số là biện pháp có tính răn đe cao, giúp người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận thông tin và tham gia giám sát.

Đối với đề xuất áp dụng mã định danh cho phương tiện đo, ông Hải nhận định chi phí thực hiện không lớn như nhiều ý kiến lo ngại. Trường hợp sử dụng hệ thống mã vạch của GS1, chi phí đăng ký mã doanh nghiệp ở mức thấp. Trong khi đó, lợi ích mang lại rất đáng kể, cho phép cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân truy xuất nhanh toàn bộ lịch sử sử dụng, kiểm định, hiệu chuẩn cũng như thời hạn hiệu lực của phương tiện đo thông qua việc quét mã QR.

Kết luận cuộc làm việc, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải ghi nhận những khó khăn, vướng mắc Tập đoàn nêu ra trong quá trình thực thi Luật, đặc biệt liên quan đến thủ tục kiểm định, hiệu chuẩn phương tiện đo, các quy định còn nặng về tiền kiểm cũng như áp lực về thời gian, chi phí tuân thủ. Về chuyển đổi số hoạt động đo lường, Phó Chủ nhiệm Ủy ban cho rằng, đây là vấn đề rất lớn cần có lộ trình triển khai, bảo đảm an toàn, bảo mật dữ liệu và khả năng tương thích của hệ thống doanh nghiệp với nền tảng quốc gia.

Ghi nhận ý kiến của Petrolimex về cơ chế kiểm định, hiệu chuẩn, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Trần Văn Khải cũng cho rằng, để bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng và chất lượng dịch vụ, cơ quan soạn thảo Luật cần tiếp tục nghiên cứu quy định rõ tiêu chí năng lực kỹ thuật, nhân lực, trang thiết bị và trách nhiệm pháp lý của các tổ chức cung cấp dịch vụ theo cơ chế công bố năng lực.

 Hồng Vân