Khai thác vận tải thủy: Nâng năng suất, hoàn thiện tiêu chuẩn an toàn

Trong bối cảnh hạ tầng đường bộ quá tải và áp lực giảm phát thải ngày càng gia tăng, vận tải thủy nội địa không còn là phương án bổ trợ mà đang chuyển mình thành trụ cột chiến lược của hệ thống logistics.

Trường hợp Hải Phòng là minh chứng rõ nét: một địa bàn hội tụ đầy đủ lợi thế về vị trí địa kinh tế, điều kiện tự nhiên và nhu cầu thị trường để bứt phá theo hướng “logistics xanh”. Nhưng lợi thế chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành năng lực thực thi.

Động lực chuyển đổi đang đến từ khu vực doanh nghiệp. Từ năm 2024, Công ty CP Tập đoàn Macstar đã triển khai các tuyến vận tải container đường thủy kết nối Hải Phòng với Ninh Bình, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Đà Nẵng, đồng thời mở rộng tới các cảng nội địa tại Hưng Yên, Bắc Giang. Đây không đơn thuần là mở tuyến vận tải, mà là bước tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng giảm phụ thuộc vào đường bộ vốn đang quá tải và chi phí cao.

Giữ vai trò cửa ngõ logistics quan trọng của miền Bắc, TP Hải Phòng đang sở hữu nhiều lợi thế để phát triển vận tải thủy nội địa.

Đáng chú ý, doanh nghiệp này đã hợp tác nghiên cứu tàu thủy nội địa sử dụng năng lượng pin là một bước đi sớm trong lộ trình “xanh hóa” vận tải. Nếu thành công, đây sẽ là nền tảng quan trọng để tiến tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0”.

Hiệu quả của vận tải thủy không còn là lý thuyết. Một chuyến tàu ven biển có thể thay thế 80–135 xe đầu kéo, giảm 15–20 tấn CO₂ cho mỗi hành trình 200 km và tiết kiệm 15–30% chi phí logistics. Điều đáng nói, đây không chỉ là bài toán môi trường mà còn là lợi thế cạnh tranh. Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn xanh, doanh nghiệp nào đi chậm sẽ bị loại khỏi cuộc chơi.

Ở góc độ hệ thống, vận tải thủy giúp giảm tải cho đường bộ, hạn chế rủi ro và mở ra khả năng xây dựng chuỗi logistics chi phí thấp, tuần hoàn là yếu tố then chốt để nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế. Là cửa ngõ logistics của miền Bắc, Hải Phòng có đầy đủ điều kiện để phát triển vận tải thủy nội địa với mạng lưới sông ngòi dày đặc, kết nối thuận lợi với các tỉnh như Hưng Yên, Ninh Bình, Thanh Hóa.

Thành phố đặt mục tiêu đến giai đoạn 2026–2030 trở thành trung tâm công nghiệp và cảng biển hiện đại, trong đó cảng biển giữ vai trò trụ cột, gắn với công nghệ cao và tiêu chuẩn môi trường. Đồng thời, Hải Phòng cũng hướng tới đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe về “tín chỉ carbon”.

Theo định hướng này, tỷ trọng vận tải đường bộ sẽ giảm dần, nhường chỗ cho vận tải thủy nội địa và đường sắt là những phương thức có mức phát thải thấp hơn từ 3–5 lần. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, “dư địa vàng” này vẫn đang bị kìm hãm bởi hàng loạt điểm nghẽn.

Hạ tầng luồng lạch chưa đồng bộ, độ sâu hạn chế; tĩnh không cầu thấp khiến tàu và sà lan container khó khai thác tối đa công suất. Hệ thống cảng, bến thủy nội địa thiếu và manh mún, chưa đáp ứng nhu cầu vận chuyển quy mô lớn, liên tục.

Đội tàu vận tải thủy container chủ yếu nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu, chưa đáp ứng yêu cầu xanh hóa. Đáng chú ý, vận tải container bằng đường sông vẫn chỉ chiếm tỷ trọng rất thấp trong cơ cấu vận tải hàng hóa, cho thấy tiềm năng còn xa mới được khai thác. Nếu không có bước đột phá, lợi thế có thể nhanh chóng trở thành “lợi thế trên giấy”.

Một bước ngoặt quan trọng xuất hiện từ tháng 9/2025, khi Quốc hội thông qua Nghị quyết 226, trao cho Hải Phòng quyền quản lý toàn bộ hệ thống đường thủy nội địa quốc gia và các cảng, bến trên địa bàn. Đây là thay đổi mang tính bản lề. Lần đầu tiên, thành phố không chỉ chịu trách nhiệm mà còn có toàn quyền trong quy hoạch, đầu tư và bảo trì hạ tầng thủy.

Tác động thấy rõ là khả năng chủ động xử lý các điểm nghẽn như tĩnh không cầu. Thay vì chờ phân bổ vốn từ Trung ương, Hải Phòng có thể trực tiếp triển khai các dự án cải tạo, nâng cấp trên các hành lang vận tải trọng điểm.

Song song đó, thành phố đang nghiên cứu và triển khai chính sách miễn, giảm phí hạ tầng cảng biển đối với hàng hóa vận chuyển bằng đường thủy nội địa. Đây là một đòn bẩy quan trọng để thúc đẩy doanh nghiệp chuyển dịch phương thức vận tải.

Ảnh minh họa.

Theo ông Lê Mạnh Cương- Phó Chủ tịch Hiệp hội Logistics Hải Phòng, phát triển logistics thủy nội địa không chỉ là giải pháp giảm tải giao thông và bảo vệ môi trường, mà còn là động lực chiến lược để thành phố vươn lên trở thành trung tâm logistics tầm cỡ.

Thực tế cho thấy, chính sách giảm phí hạ tầng đã bước đầu phát huy hiệu quả, giúp doanh nghiệp giảm chi phí và tạo động lực chuyển dịch hàng hóa từ đường bộ sang đường thủy.

Tuy nhiên, cơ hội không kéo dài mãi. Khi các tiêu chuẩn xanh toàn cầu ngày càng siết chặt, cuộc đua logistics xanh sẽ không chờ những địa phương chậm cải cách. Hải Phòng đang đứng trước một ngã rẽ rõ ràng: hoặc nhanh chóng khai thông “mạch xanh” để bứt phá, hoặc tiếp tục để “dư địa vàng” nằm im trên bản đồ.

Hiền Anh