Khi AI trở thành “cộng sự tư duy” của người Việt

Gần đây, thông tin Việt Nam dẫn đầu thế giới về lượt xem tài liệu trên nền tảng NotebookLM thu hút sự quan tâm của nhiều người quan tâm đến công nghệ và giáo dục.

Mặc dù đây là số liệu thống kê nội bộ của Google từ tháng 7/2025 và không phải là một kết quả mới được ghi nhận trong năm nay nhưng nó vẫn phản ánh một xu hướng đáng chú ý: Người Việt đang ngày càng khai thác AI như một công cụ hỗ trợ học tập, nghiên cứu và xử lý tri thức.

Tuy nhiên, giá trị của câu chuyện không nằm ở bản thân con số thống kê, mà ở những thay đổi trong cách người dùng tiếp cận và khai thác công nghệ.

Nếu như trước đây AI chủ yếu được sử dụng để tìm kiếm thông tin, dịch thuật hay hỗ trợ tạo nội dung, thì nay công nghệ này đang được nhiều người dùng tận dụng để đọc, phân tích và tổng hợp tài liệu phục vụ học tập, nghiên cứu và công việc chuyên môn.

Từ công cụ hỏi đáp đến “cộng sự tư duy”

NotebookLM là nền tảng ứng dụng AI do Google phát triển, cho phép người dùng tải lên các nguồn tài liệu của riêng mình để AI phân tích, tóm tắt, tổng hợp thông tin và trả lời câu hỏi dựa trên chính những tài liệu đó.

Khác với các chatbot AI thông thường vốn khai thác kho dữ liệu chung của mô hình, NotebookLM được thiết kế theo hướng hỗ trợ nghiên cứu và làm việc với tài liệu chuyên sâu.

TS. Đỗ Anh Đức, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho rằng, sự quan tâm ngày càng lớn của người dùng Việt Nam đối với các công cụ AI hỗ trợ nghiên cứu như NotebookLM cho thấy cách tiếp cận công nghệ đang có nhiều thay đổi.

“Chúng ta không chỉ dùng AI để giải trí hay tạo nội dung đơn giản, mà đang chuyển sang sử dụng sâu hơn như một “cộng sự tư duy” thực thụ. Điều này cho thấy tinh thần ham học hỏi, khả năng tiếp cận công nghệ nhanh và văn hóa tự lực cao của người Việt, đặc biệt trong việc xử lý khối lượng tài liệu lớn phục vụ học tập và nghiên cứu”, TS. Đỗ Anh Đức nhận định.

Theo TS. Đỗ Anh Đức, xu hướng này cũng phản ánh nhu cầu ngày càng lớn của người dùng trong việc xử lý khối lượng thông tin khổng lồ phục vụ học tập và công việc. Nếu trước đây việc đọc hàng trăm trang giáo trình, báo cáo hay tài liệu nghiên cứu thường đòi hỏi nhiều thời gian, thì nay các công cụ AI có thể hỗ trợ người dùng nhanh chóng nắm được những nội dung cốt lõi, xác định các vấn đề cần quan tâm và sắp xếp thông tin theo từng chủ đề.

Tuy nhiên, vị chuyên gia này cũng cho rằng giá trị của AI không nằm ở việc đưa ra đáp án thay cho con người, mà ở khả năng hỗ trợ người dùng tiếp cận thông tin hiệu quả hơn. Phần đánh giá, phản biện và đưa ra quyết định cuối cùng vẫn đòi hỏi kiến thức chuyên môn cũng như tư duy độc lập của mỗi cá nhân.

Bên cạnh đó, TS. Đỗ Anh Đức cũng nhấn mạnh việc AI không còn chỉ được sử dụng để trả lời các câu hỏi đơn lẻ mà đang dần tham gia sâu hơn vào quá trình tiếp cận và xử lý tri thức. Người dùng có thể tận dụng công nghệ để nhanh chóng nắm bắt những nội dung cốt lõi trong hàng trăm trang tài liệu, đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn và hỗ trợ hình thành góc nhìn ban đầu về một vấn đề.

Điều này cũng cho thấy người dùng không còn kỳ vọng AI chỉ trả lời câu hỏi trong vài giây như trước. Thay vào đó, họ bắt đầu sử dụng công nghệ để hỗ trợ những công việc mất nhiều thời gian hơn như đọc tài liệu, hệ thống hóa thông tin hay chuẩn bị dữ liệu trước khi đi sâu nghiên cứu. Vai trò của AI vì thế không nằm ở việc thay thế quá trình tư duy mà giúp người dùng giảm bớt những công việc lặp lại, để dành nhiều thời gian hơn cho việc phân tích và đưa ra nhận định của chính mình.

Xu hướng này xuất hiện trong bối cảnh người học và người lao động phải tiếp cận ngày càng nhiều tài liệu, dữ liệu và nguồn thông tin khác nhau. Đối với sinh viên, đó có thể là giáo trình, tài liệu tham khảo hoặc các công trình nghiên cứu bằng tiếng nước ngoài. Đối với giảng viên, nhà nghiên cứu, nhà báo hay chuyên gia trong nhiều lĩnh vực, AI góp phần rút ngắn thời gian đọc tài liệu và tổng hợp thông tin.

Nhu cầu xử lý tri thức ngày càng lớn

Theo TS. Đỗ Anh Đức, NotebookLM thu hút đông đảo người dùng Việt Nam nhờ khả năng đáp ứng những nhu cầu rất thực tế trong học tập và công việc.

“NotebookLM giúp tóm tắt nhanh, phân tích, tổng hợp tài liệu, đặc biệt là tài liệu tiếng Anh. Công cụ này còn có khả năng tạo audio overview và podcast, rất phù hợp với thói quen học tập của sinh viên, giảng viên và người đi làm”, TS. Đỗ Anh Đức cho biết.

Một ưu điểm khác của NotebookLM là xử lý dựa trên nguồn tài liệu do người dùng cung cấp. Điều này giúp giảm nguy cơ sai lệch thông tin so với việc khai thác dữ liệu từ các nguồn mở, đồng thời tạo dựng niềm tin lớn hơn đối với người sử dụng.

Việc ngày càng nhiều người quan tâm đến các công cụ như NotebookLM cho thấy nhu cầu đọc, xử lý và tổng hợp thông tin đang gia tăng, nhất là trong học tập và nghiên cứu. Trong bối cảnh lượng thông tin liên tục được cập nhật mỗi ngày, việc đọc và hệ thống hóa tài liệu theo phương pháp truyền thống trở nên khó khăn hơn đối với nhiều người.

Các công cụ AI hỗ trợ nghiên cứu vì thế đang trở thành lựa chọn của không ít người dùng nhằm tiết kiệm thời gian, nâng cao hiệu quả học tập và làm việc.

Thực tế, hiệu quả của AI phụ thuộc khá nhiều vào cách người dùng khai thác công cụ. Một nguồn tài liệu đầy đủ, đáng tin cậy cùng khả năng kiểm chứng thông tin sẽ quyết định chất lượng kết quả mà AI tạo ra. Với những lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác cao như nghiên cứu khoa học, giáo dục hay báo chí, công nghệ có thể hỗ trợ rút ngắn thời gian xử lý tài liệu, nhưng việc đánh giá, lựa chọn và chịu trách nhiệm về thông tin vẫn thuộc về con người.

Kỹ năng làm việc cùng AI sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh

TS. Đỗ Anh Đức nhận định, trong thời gian tới, các công cụ AI hỗ trợ học tập và xử lý thông tin sẽ tiếp tục tác động mạnh mẽ đến người học và lực lượng lao động tri thức.

Về mặt tích cực, AI giúp nâng cao năng suất, hỗ trợ tiếp cận và tổng hợp tri thức nhanh hơn, góp phần mở rộng cơ hội học tập và thúc đẩy hình thành những kỹ năng mới liên quan đến công nghệ số.

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích rõ rệt, AI cũng đặt ra không ít thách thức.

“Nếu lạm dụng, người dùng có thể suy giảm khả năng đọc hiểu sâu và tư duy độc lập. Đồng thời, khoảng cách giữa những người biết sử dụng AI hiệu quả và những người chưa có kỹ năng này cũng có nguy cơ gia tăng”, TS. Đỗ Anh Đức cảnh báo.

Theo các chuyên gia, cùng với kỹ năng số và ngoại ngữ, năng lực khai thác hiệu quả các công cụ AI nhiều khả năng sẽ trở thành một trong những lợi thế cạnh tranh quan trọng của người lao động trong tương lai. Trong bối cảnh công nghệ ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống, việc sử dụng AI một cách hiệu quả và có trách nhiệm sẽ là yêu cầu ngày càng quan trọng đối với người học và lực lượng lao động tri thức./.

Theo Tạp chí Khoa học và Công nghệ