Trước áp lực xanh hóa - Doanh nghiệp thép tăng tốc tiết kiệm năng lượng và đổi mới công nghệ

Trong hơn một thập kỷ qua, Việt Nam đã trở thành một trong những trung tâm sản xuất thép lớn của khu vực, dẫn đầu ASEAN về cả sản xuất và tiêu thụ. Sự tăng trưởng của ngành gắn liền với nhu cầu lớn từ xây dựng, hạ tầng và công nghiệp chế tạo, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế.

Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng quy mô, ngành thép cũng đối mặt với áp lực lớn về năng lượng và môi trường. Sản xuất thép hiện chiếm khoảng 9–10% tổng năng lượng tiêu thụ của ngành công nghiệp và phát thải khoảng 12–15% lượng CO₂. Trung bình, mỗi tấn thép tại Việt Nam phát sinh khoảng 1,8–2,2 tấn CO₂, cao hơn so với nhiều quốc gia có công nghệ luyện kim tiên tiến.

Ngoài ra, suất tiêu hao năng lượng của nhiều nhà máy trong nước vẫn cao hơn 20–30% so với mức trung bình thế giới, chủ yếu do công nghệ cũ, quy mô sản xuất nhỏ và quản lý năng lượng chưa đồng bộ. Hiện Việt Nam có hơn 300 doanh nghiệp sản xuất gang thép, nhưng chỉ khoảng 30% doanh nghiệp lớn áp dụng hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001.

Việc thu hồi nhiệt thải và tận dụng khí dư trong luyện kim cũng chưa được triển khai rộng rãi. Trong khi đó, từ năm 2026, European Union sẽ áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), yêu cầu các sản phẩm thép xuất khẩu phải minh bạch lượng phát thải carbon. Điều này buộc doanh nghiệp thép Việt Nam phải đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang sản xuất xanh, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải để duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. 

Trước áp lực xanh hóa, việc đầu tư công nghệ và tiết kiệm năng lượng trong ngành thép chính là chìa khóa để phát triển bền vững

Thực tế, hiện nay nhiều doanh nghiệp thép trong nước đã chủ động triển khai các giải pháp cải tiến công nghệ, tối ưu hóa quy trình sản xuất và tăng cường quản trị năng lượng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và giảm phát thải.

Một trong những doanh nghiệp tiêu biểu là Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL. Doanh nghiệp đã thực hiện nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, như chuyển đổi nhiên liệu từ dầu FO sang khí thiên nhiên, thay thế các động cơ cũ bằng động cơ hiệu suất cao IE3–IE4 và lắp đặt biến tần cho hệ thống bơm nước. Ngoài ra, việc tận dụng phôi nóng trong quá trình sản xuất cũng giúp giảm đáng kể lượng điện năng tiêu thụ mỗi năm.

Song song với đó, doanh nghiệp còn triển khai kiểm kê khí nhà kính theo các tiêu chuẩn trong nước, bao gồm cả phát thải trực tiếp và gián tiếp. Việc xây dựng báo cáo phát thải giúp doanh nghiệp xác định rõ lượng carbon của từng công đoạn sản xuất, đồng thời tạo nền tảng minh bạch dữ liệu khi tham gia các thị trường xuất khẩu có yêu cầu khắt khe về môi trường.

Bên cạnh Thép Miền Nam, nhiều doanh nghiệp khác trong ngành cũng đang tích cực thực hiện các giải pháp tiết kiệm năng lượng. Tại Công ty Cổ phần Thép Việt Ý, doanh nghiệp đã đầu tư nâng cấp dây chuyền sản xuất và áp dụng các giải pháp quản lý năng lượng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng điện. Đồng thời, công ty đầu tư hệ thống xử lý khí SO₂ với tổng kinh phí hơn 20 tỷ đồng và nghiên cứu chuyển đổi sang các loại nhiên liệu sạch như CNG và LNG để giảm phát thải trong sản xuất.

Trong khi đó, Công ty Cổ phần Tôn Đông Á đã tiến hành kiểm toán năng lượng trên toàn bộ nhà máy để xác định các khu vực tiêu hao năng lượng lớn. Doanh nghiệp lắp đặt biến tần cho hệ thống bơm làm mát, áp dụng điều khiển tự động trong dây chuyền sản xuất nhằm tối ưu hóa mức tiêu thụ điện. Đặc biệt, công ty còn đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất khoảng 3,4 MW để bổ sung nguồn năng lượng tái tạo cho hoạt động sản xuất.

Ở quy mô lớn hơn, nhiều dự án thép theo định hướng phát thải thấp cũng đang được triển khai tại Việt Nam. Một trong những dự án đáng chú ý là tổ hợp thép xanh do Tập đoàn Xuân Thiện đầu tư tại Nam Định với tổng vốn gần 100.000 tỷ đồng. Dự án hướng tới việc ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm sản xuất thép chất lượng cao, đồng thời giảm phát thải trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Một doanh nghiệp khác đang triển khai các giải pháp quản lý năng lượng bài bản là Công ty TNHH NatSteelVina. Doanh nghiệp đã xây dựng hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001:2018 nhằm kiểm soát chặt chẽ mức tiêu thụ điện và nhiên liệu trong từng công đoạn sản xuất.

Sau khi áp dụng hệ thống này, doanh nghiệp tiến hành kiểm toán năng lượng định kỳ, theo dõi mức tiêu thụ năng lượng tại từng khu vực và đào tạo đội ngũ kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả vận hành thiết bị. Nhờ đó, nhiều điểm tiêu hao năng lượng lớn trong dây chuyền sản xuất đã được phát hiện và cải tiến kịp thời.

Công ty TNHH NatSteelVina xây dựng hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001:2018

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực công nghiệp, quá trình chuyển đổi từ “thép xám” sang “thép xanh” không chỉ nhằm đáp ứng các yêu cầu về môi trường mà còn giúp doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Các giải pháp như tối ưu hóa công nghệ, thu hồi nhiệt thải, sử dụng năng lượng tái tạo và áp dụng hệ thống quản lý năng lượng có thể giúp giảm đáng kể chi phí sản xuất.

Về định hướng dài hạn, Chính phủ đã ban hành Quyết định 261/QĐ-TTg năm 2026 về Chiến lược phát triển ngành thép nhằm định hướng phát triển ngành đến năm 2030 và tầm nhìn 2050. Chiến lược đặt mục tiêu xây dựng ngành thép theo hướng hiện đại, tập trung vào các sản phẩm có chất lượng cao, giá trị gia tăng lớn và thân thiện với môi trường.

Theo đó, ngành thép sẽ từng bước chuyển dịch cơ cấu sản phẩm sang các loại thép hợp kim, thép chế tạo và các sản phẩm thép đặc biệt phục vụ các ngành công nghiệp trong nước. Đồng thời, việc đầu tư công nghệ mới sẽ được thúc đẩy nhằm nâng cao năng lực sản xuất, giảm tiêu hao năng lượng và tăng khả năng cạnh tranh của sản phẩm thép Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trong dài hạn, quá trình xanh hóa ngành thép được xem là xu hướng không thể đảo ngược khi Việt Nam đã cam kết đạt mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Với các doanh nghiệp, đây vừa là thách thức vừa là cơ hội để tái cấu trúc hoạt động sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường xuất khẩu. Khi các giải pháp tiết kiệm năng lượng và công nghệ sạch được triển khai đồng bộ, ngành thép Việt Nam hoàn toàn có thể duy trì đà tăng trưởng đồng thời tiến tới mô hình phát triển bền vững.

An Dương