Nông nghiệp trước ngưỡng cửa xanh - số

Khi các yêu cầu về phát thải, truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng trở thành “giấy thông hành” để tiếp cận thị trường, mô hình tăng trưởng tuyến tính, tiêu tốn tài nguyên đã bộc lộ rõ giới hạn. Nếu không chuyển sang hướng tiếp cận tuần hoàn và dựa trên dữ liệu, doanh nghiệp sẽ nhanh chóng mất lợi thế cạnh tranh.

Thực tế cho thấy, chuyển đổi số và xanh đã mang lại những kết quả bước đầu, nhưng chưa đủ để tạo ra sự chuyển biến diện rộng. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt gần 70 tỷ USD, tăng trưởng GDP ngành khoảng 3,7–3,92%. Đáng chú ý, nhiều mô hình ứng dụng công nghệ như IoT, AI, drone hay blockchain đã giúp giảm chi phí sản xuất từ 15–25% và tăng năng suất từ 10–15%.

Những con số này khẳng định rằng, nếu triển khai đúng hướng, chuyển đổi không chỉ là yêu cầu tuân thủ, mà còn trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế.

Thúc đẩy chuyển đổi số và xanh nhằm nâng cao năng suất doanh nghiệp.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ những kết quả tích cực này vẫn chủ yếu tập trung ở một nhóm doanh nghiệp tiên phong. Phần lớn doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực sản xuất nhỏ lẻ vẫn vận hành theo kinh nghiệm, thiếu dữ liệu và công cụ kiểm soát. Điều này khiến lợi ích của chuyển đổi số, xanh chưa được lan tỏa, đồng thời tạo ra khoảng cách ngày càng lớn trong nội bộ ngành.

Một thay đổi đáng chú ý đang diễn ra là sự chuyển dịch từ “sản xuất theo kinh nghiệm” sang “quản trị chính xác”. Theo định hướng tại Quyết định 749/QĐ-TTg, nông nghiệp là một trong những lĩnh vực ưu tiên chuyển đổi số. Trên thực tế, nhiều công nghệ đã được đưa vào sản xuất như IoT giám sát môi trường, drone phun thuốc, AI dự báo dịch bệnh hay các nền tảng truy xuất nguồn gốc và thương mại điện tử nông sản.

Đây không chỉ là công cụ nâng cao năng suất, mà còn là điều kiện để doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và gia tăng giá trị sản phẩm.

Quan trọng hơn, chuyển đổi số đang mở ra không gian giá trị mới: dữ liệu phát thải. Trong các mô hình nông nghiệp phát thải thấp, việc số hóa quy trình đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) đã tạo ra cơ sở dữ liệu minh bạch, nền tảng để tham gia thị trường tín chỉ carbon. Đây không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là cơ hội tạo thêm nguồn tài chính xanh. Tuy nhiên, nếu không kịp thời chuẩn hóa dữ liệu, doanh nghiệp sẽ khó tiếp cận cơ hội này.

Dù vậy, bức tranh tổng thể vẫn tồn tại nhiều “điểm nghẽn” mang tính cấu trúc. Tỷ lệ doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ số còn thấp, chủ yếu dừng ở các khâu đơn giản. Việc triển khai công nghệ mang tính hệ thống vẫn tập trung ở một số doanh nghiệp lớn, trong khi khu vực sản xuất nhỏ lẻ, chiếm tỷ trọng lớn lại gần như đứng ngoài cuộc. Điều này phản ánh rõ thực tế: chuyển đổi số, xanh không thể thành công nếu thiếu nền tảng thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực phù hợp.

Nếu thiếu cơ chế tín dụng xanh đủ hấp dẫn, doanh nghiệp sẽ không mặn mà đầu tư. Nếu thị trường carbon chậm hình thành, động lực giảm phát thải sẽ suy giảm. Nếu hệ thống tiêu chuẩn không được chuẩn hóa, doanh nghiệp sẽ tiếp tục lúng túng trong việc đáp ứng yêu cầu quốc tế. Bên cạnh đó, hạ tầng số tại nhiều vùng sản xuất vẫn chưa đáp ứng yêu cầu, khiến quá trình chuyển đổi dễ rơi vào hình thức.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất vẫn nằm ở tư duy. Không ít doanh nghiệp vẫn nhìn chuyển đổi xanh như một “chi phí bổ sung” thay vì khoản đầu tư chiến lược. Nhấn mạnh điều này, chuyên gia Hà Phan Kim Nguyệt cho rằng, doanh nghiệp cần bắt đầu từ quy mô nhỏ nhưng có tiêu chuẩn truy xuất rõ ràng và dữ liệu ESG minh bạch. Nếu chỉ dừng ở cam kết mà không có dữ liệu kiểm chứng, chuyển đổi sẽ khó tạo ra giá trị thực.

Góc nhìn này cho thấy, bản chất của chuyển đổi xanh là thay đổi cách tạo ra giá trị từ tuyến tính sang tuần hoàn, từ cảm tính sang quản trị dựa trên dữ liệu. Khi đào tạo không gắn với thực hành, khi doanh nghiệp không được đặt trong hệ sinh thái hỗ trợ đủ mạnh, thì chuyển đổi rất dễ rơi vào hình thức, thiếu hiệu quả.

Việt Nam là môi trường thuận lợi cho chuyển đổi số trong doanh nghiệp.

Dù còn nhiều rào cản, nhưng cơ hội không phải là không có. Khi Nhà nước đóng vai trò dẫn dắt chính sách, các viện nghiên cứu cung cấp nền tảng khoa học, doanh nghiệp chủ động đổi mới và người dân tham gia vào chuỗi giá trị, một hệ sinh thái chuyển đổi hoàn chỉnh hoàn toàn có thể hình thành. Điều quan trọng là các giải pháp phải được triển khai đồng bộ, thay vì rời rạc như hiện nay.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh không thể tách rời chuyển đổi số. Nếu thiếu dữ liệu và công nghệ, mục tiêu giảm phát thải sẽ khó đo lường; ngược lại, nếu không gắn với mục tiêu xanh, chuyển đổi số sẽ khó tạo ra giá trị bền vững. Sự kết hợp này chính là con đường bền vững để nâng cao giá trị nông sản, tăng sức cạnh tranh và đưa nông nghiệp Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, hiệu quả hơn.

Theo chuyên gia, vấn đề không còn là “có nên chuyển đổi hay không”, mà là “chuyển đổi nhanh đến đâu và hiệu quả đến mức nào”. Trong cuộc đua đầy khốc liệt này, sự chần chừ không chỉ khiến doanh nghiệp mất cơ hội, mà còn có thể khiến họ bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu.

Hiền Anh