QCVN 101:2025/BNNMT yêu cầu chất lượng hạt giống lúa thuần

Kiểm soát chất lượng ngay từ ruộng giống

Hạt giống là yếu tố đầu vào quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh trưởng, độ đồng đều của cây lúa và hiệu quả sản xuất. Nếu giống không đúng chủng loại, lẫn hạt giống khác hoặc có tỷ lệ nảy mầm thấp, người trồng có thể gặp khó khăn ngay từ đầu vụ. Vì vậy, kiểm soát chất lượng hạt giống cần được thực hiện xuyên suốt quá trình sản xuất, chế biến và kinh doanh.

Nhằm cụ thể hóa các yêu cầu kiểm soát chất lượng này, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 101:2025/BNNMT về chất lượng hạt giống lúa thuần được ban hành và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, áp dụng đối với tổ chức, cá nhân tham gia sản xuất, nhập khẩu và buôn bán hạt giống lúa thuần tại Việt Nam.

Theo quy chuẩn, chất lượng hạt giống không chỉ được xem xét sau khi thu hoạch mà còn phải được kiểm soát ngay tại ruộng sản xuất. Ruộng giống cần được vệ sinh, hạn chế cỏ dại, cây trồng khác và lúa mọc lại từ vụ trước. Đây là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến độ thuần của giống, khiến lô hạt thu hoạch bị lẫn tạp hoặc không bảo đảm đúng đặc tính giống.

QCVN 101:2025/BNNMT là cơ sở hỗ trợ bảo đảm chất lượng nguồn giống, góp phần giảm rủi ro trong sản xuất. Ảnh minh họa

Quy chuẩn cũng yêu cầu ruộng sản xuất giống phải được cách ly với ruộng lúa xung quanh. Việc cách ly có thể thực hiện bằng khoảng cách không gian hoặc bố trí thời gian trỗ phù hợp. Mục đích là hạn chế nguy cơ lẫn giống, góp phần bảo đảm hạt thu hoạch giữ được đặc tính của giống lúa thuần được sản xuất.

Bên cạnh đó, ruộng giống phải đáp ứng yêu cầu về độ thuần, đồng thời kiểm soát cỏ dại nguy hại và lúa cỏ. Đây là nhóm thực vật có thể cạnh tranh dinh dưỡng, ánh sáng với cây lúa, đồng thời gây ảnh hưởng đến chất lượng hạt giống và lúa gạo thương phẩm. Việc phát hiện, loại bỏ cây khác dạng và kiểm tra đồng ruộng vì vậy có vai trò quan trọng trong quá trình sản xuất giống.

Theo QCVN 101:2025/BNNMT, ruộng giống phải được kiểm định ít nhất ba lần, tương ứng các giai đoạn sinh trưởng: lúa đẻ nhánh, lúa trỗ và khoảng 10 ngày trước thu hoạch. Cách kiểm tra theo từng giai đoạn giúp phát hiện sớm những vấn đề có thể ảnh hưởng đến chất lượng lô giống, thay vì chỉ đánh giá khi hạt đã được thu gom, đóng gói.

Hạt giống phải bảo đảm độ sạch, khả năng nảy mầm cao

Sau khâu sản xuất tại ruộng, quy chuẩn đặt ra yêu cầu đối với chất lượng hạt giống thành phẩm. Các nội dung chính gồm độ sạch, tỷ lệ hạt khác giống có thể nhận biết, sự hiện diện của hạt cỏ dại nguy hại và lúa cỏ, khả năng nảy mầm và độ ẩm.

Trong đó, độ sạch phản ánh mức độ lẫn tạp trong lô hạt; tỷ lệ nảy mầm cho biết khả năng hạt phát triển thành cây trong điều kiện kiểm tra phù hợp. Độ ẩm cũng cần được kiểm soát để hỗ trợ bảo quản hạt giống. Những yêu cầu này giúp phân biệt lô giống đạt chất lượng với lô có nguy cơ ảnh hưởng đến mật độ cây, độ đồng đều của ruộng lúa và hiệu quả gieo trồng.

Quy chuẩn phân loại hạt giống theo các cấp siêu nguyên chủng, nguyên chủng và xác nhận. Mỗi cấp có vai trò khác nhau trong quá trình nhân giống, do đó yêu cầu về độ thuần và mức độ lẫn hạt khác giống được quy định tương ứng. Việc phân cấp giúp quản lý nguồn giống qua từng bước nhân lên, tạo cơ sở để sản xuất và cung ứng hạt giống có chất lượng phù hợp.

QCVN 101:2025/BNNMT quy định việc đánh giá chất lượng lô giống thông qua kiểm định ruộng giống, lấy mẫu, thử nghiệm mẫu và kiểm tra bổ sung khi cần thiết. Với giống sản xuất trong nước, quá trình đánh giá gắn với kết quả kiểm tra tại ruộng và chất lượng mẫu hạt. Đối với giống nhập khẩu, việc đánh giá được thực hiện trên cơ sở hồ sơ liên quan, kết quả lấy mẫu, thử nghiệm và các yêu cầu kiểm tra tương ứng.

Việc lấy mẫu phải do người được tập huấn, cấp chứng nhận nghiệp vụ thực hiện. Mỗi lô giống được lấy mẫu phục vụ thử nghiệm và lưu mẫu tại cơ sở sản xuất hoặc nhập khẩu; mẫu phải được bảo quản trong điều kiện thích hợp ít nhất sáu tháng kể từ ngày nhận mẫu. Quy định này tạo cơ sở để đối chiếu, kiểm tra lại chất lượng khi phát sinh vấn đề.

Tổ chức, cá nhân sản xuất và nhập khẩu có trách nhiệm lưu hồ sơ chất lượng lô giống theo quy định. Cơ sở kinh doanh cũng phải lưu những giấy tờ liên quan để phục vụ việc kiểm tra nguồn gốc và chất lượng hàng hóa. Hoạt động đánh giá, chứng nhận và công bố hợp quy phải tuân thủ quy định pháp luật về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và chất lượng sản phẩm, hàng hóa.

Quy chuẩn có quy định chuyển tiếp đối với các lô giống đã được đánh giá hoặc chứng nhận theo quy chuẩn cũ: những lô này được tiếp tục sử dụng đến hết thời hạn sử dụng. Bao bì đã in nhãn theo quy chuẩn cũ được phép tiếp tục sử dụng trong 24 tháng kể từ ngày quy chuẩn mới có hiệu lực. 

Việc áp dụng QCVN 101:2025/BNNMT góp phần thống nhất yêu cầu quản lý chất lượng hạt giống lúa thuần, từ ruộng sản xuất đến khâu lưu thông. Để quy chuẩn phát huy hiệu quả, cơ sở sản xuất, nhập khẩu và kinh doanh cần thực hiện đầy đủ việc kiểm tra, lấy mẫu, lưu hồ sơ và cung cấp thông tin chất lượng theo quy định. Đây là cơ sở hỗ trợ bảo đảm chất lượng nguồn giống, góp phần giảm rủi ro trong sản xuất và nâng cao hiệu quả canh tác lúa.

An Dương