Định hướng xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn về an toàn hóa chất cho sản phẩm da giầy tại Việt Nam

1. Đặt vấn đề

Vai trò chiến lược của Ngành da giầy Việt Nam: Ngành da giầy là ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp quan trọng vào sự phát triển của Việt Nam với lịch sử hơn 40 năm. Hiện nay, Việt Nam đã khẳng định vị thế là quốc gia xuất khẩu da giầy lớn thứ hai thế giới, chiếm hơn 10% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt gần 28,5 tỷ USD. Các sản phẩm "Made in Vietnam" đã có mặt tại hơn 100 quốc gia, chinh phục được những thị trường khắt khe nhất như EU, Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Ngành không chỉ mang lại nguồn thu ngoại tệ lớn mà còn giải quyết việc làm cho hơn 1,5 triệu lao động trực tiếp. Thị trường nội địa với quy mô hơn 100 triệu dân cũng đang trở thành không gian phát triển đầy hứa hẹn. Nhu cầu tiêu dùng đang dịch chuyển mạnh mẽ từ tiêu chí "bền, đẹp, giá rẻ" sang các tiêu chuẩn về an toàn sức khỏe và thân thiện với môi trường.

Nguy cơ từ tồn dư hóa chất và đặc thù khí hậu: Quá trình sản xuất sử dụng hơn 1.000 loại hóa chất khác nhau, tiềm ẩn nhiều rủi ro sinh thái. Các chất độc hại thường gặp bao gồm crom VI, chì, thủy ngân, formaldehyde và thuốc nhuộm azo. Những tồn dư này có thể gây ung thư, dị ứng, rối loạn nội tiết và ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Tại Việt Nam, rủi ro trở nên nặng nề hơn do khí hậu nóng ẩm, làm gia tăng tốc độ thôi nhiễm hóa chất qua da. Đặc biệt, độ ẩm cao thúc đẩy nấm mốc, dẫn đến việc lạm dụng chất chống mốc độc hại như dimethylfumarate (DMFu).

Xu hướng toàn cầu và rào cản kỹ thuật: "Xanh hóa sản xuất" hiện đã được luật hóa tại nhiều quốc gia và trở thành chỉ số đo lường trách nhiệm xã hội. Các thị trường lớn như EU áp dụng REACH (EC 1907/2006) kiểm soát các chất có rủi ro cao (SVHC). Mỹ nâng cao kiểm tra theo Luật CPSIA, trong khi Trung Quốc áp dụng tiêu chuẩn bắt buộc GB 30585.

Khoảng trống pháp lý tại thị trường nội địa: Trong khi doanh nghiệp xuất khẩu phải tuân thủ hàng loạt quy định quốc tế, thì tại Việt Nam vẫn chưa có Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) hay bộ TCVN riêng biệt quy định mức giới hạn tối đa cho phép (MRL) đối với hóa chất độc hại trên giầy dép lưu thông trong nước.

Ảnh minh họa.

Thiếu căn cứ kỹ thuật khiến cơ quan quản lý khó ngăn chặn hàng kém chất lượng, đặc biệt là giầy trẻ em. Hiện tại TCVN 12337:2018 (ISO/TR 16178:2012) đã liệt kê khá đầy đủ các chất có hại tiềm ẩn trong giầy dép và các chi tiết của giầy dép. Đây là cơ sở quan trọng để có thể xây dựng TCVN quy định MRL đối với hóa chất độc hại trên giầy dép lưu thông trong nước, cũng như xây dựng Quy chuẩn kỹ thuật quy định mức giới hạn bắt buộc.

2. Tổng quan về rủi ro hóa chất độc hại

Các nhóm hóa chất nguy hại hàng đầu

Crom VI (CrVI): Hình thành từ sự oxy hóa Crom III trong quá trình thuộc da hoặc sấy khô dưới tác động nhiệt độ và ánh sáng. CrVI là chất gây dị ứng mạnh và gây ung thư nhóm 1 theo WHO.

Phthalates: Chất làm dẻo trong nhựa PVC và keo dán. Chúng dễ phát tán và thẩm thấu qua da, gây rối loạn nội tiết và ảnh hưởng trí não trẻ em.

Thuốc nhuộm Azo: Chiếm 60% lượng phẩm nhuộm, có thể phân hủy thành amine thơm gây ung thư khi tiếp xúc với da.

Formaldehyde và VOCs: Dùng trong keo dán và chống mốc. Gây kích ứng hô hấp, tổn thương hệ thần kinh và nội tạng nếu tiếp xúc kéo dài.

PFAS và Kim loại nặng: Tích tụ lâu dài trong cơ thể gây suy giảm miễn dịch và tổn thương não.

Tác động đa chiều

Việc quản lý hóa chất tác động trực tiếp đến: 1) Sức khỏe người tiêu dùng; 2) An toàn lao động cho công nhân ngành da giầy; và 3) Môi trường sinh thái thông qua nước thải và rác thải công nghiệp.

3. Thực trạng hệ thống tiêu chuẩn và quản lý an toàn hóa chất da giầy tại Việt Nam

Hệ thống TCVN hiện hành

Tính đến năm 2022, Việt Nam có khoảng 122 TCVN về da và 84 TCVN về giầy dép. Các tiêu chuẩn đã bao quát nhiều phương pháp thử quan trọng như xác định hợp chất hữu cơ thiếc (TCVN 10941), phtalat (TCVN 10942). Tuy nhiên, hầu hết dựa trên sự tự nguyện áp dụng và thiếu QCVN bắt buộc quy định mức giới hạn (MRL) cho thành phẩm nội địa.

Thách thức đối với các chủ thể

Doanh nghiệp (SMEs): Phụ thuộc 45-50% vào nguyên liệu nhập khẩu khó kiểm soát hóa chất đầu vào. Chi phí kiểm thử tại các Lab đạt chuẩn quốc tế quá cao đối với các doanh nghiệp nhỏ.

Cơ quan quản lý: Thiếu QCVN nên chỉ kiểm tra được nhãn mác, hóa đơn mà bỏ ngỏ yếu tố an toàn sức khỏe.

Phòng thử nghiệm: Các thiết bị phân tích vết hóa chất (GC-MS, LC-MS) đắt đỏ, thời gian trả kết quả kéo dài chưa đáp ứng được nhịp độ nhanh của thời trang.

4. Kinh nghiệm quốc tế về tiêu chuẩn hóa an toàn hóa chất da giầy

Liên minh Châu Âu (EU): Áp dụng REACH (Annex XVII) quy định giới hạn nghiêm ngặt: CrVI < 3 ppm, Azo < 30 mg/kg. Hệ thống Safety Gate (RAPEX) giúp thu hồi tức thì các sản phẩm vi phạm trên toàn liên minh.

Các nước Châu Á: Trung Quốc: Ban hành tiêu chuẩn bắt buộc GB 30585, phân loại khắt khe cho giầy trẻ sơ sinh và trẻ em. Sản phẩm không đạt hoàn toàn bị cấm lưu thông.

Hàn Quốc: Chứng nhận KC bắt buộc mọi sản phẩm phải được kiểm định hóa chất trước khi đưa ra thị trường.

Sáng kiến tư nhân toàn cầu: Sáng kiến ZDHC hướng tới mục tiêu xả thải bằng 0; chứng nhận OEKO-TEX® Leather Standard đảm bảo không chứa hơn 1.000 loại hóa chất gây hại.

5. Định hướng xây dựng bộ tiêu chuẩn quốc gia về an toàn hóa chất da giầy tại Việt Nam

Nguyên tắc cốt lõi

Hài hòa quốc tế: Viện dẫn tương đương với ISO, REACH và tiêu chuẩn GB để hỗ trợ xuất khẩu và quản lý nội địa.

Quản lý dựa trên rủi ro: Phân loại ngưỡng an toàn theo đối tượng. Ưu tiên giầy trẻ em với giới hạn formaldehyde ≤ 20 mg/kg.

Tích hợp vòng đời sản phẩm: Kiểm soát từ nguyên liệu (MRSL) đến quá trình sản xuất xanh (thuộc da không crom) và khả năng tái chế (Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số).

Khung nội dung đề xuất cho Bộ TCVN "An toàn hóa chất da giầy"

Cơ quan quản lý nên phát triển Bộ tiêu chuẩn gồm 3 trụ cột:

TCVN về Mức giới hạn chất cấm (RSL): Quy định chi tiết ngưỡng MRL.

Bộ TCVN về Phương pháp thử: Cập nhật các phương pháp ISO và phương pháp sàng lọc nhanh (Screening test).

TCVN về Nhãn sinh thái: Quy định tiêu chí cho da thuộc không crom, keo dán gốc nước.

Dự thảo Mức giới hạn tối đa cho phép (MRL):

• Crom VI: < 3,0 mg/kg.

• Phthalates: < 0,1%.

• Amine thơm: < 20 mg/kg mỗi amine.

• Formaldehyde: < 75 mg/kg (Người lớn, tiếp xúc với da); < 20 mg/kg (Trẻ em).

• PFAS: < 0,025 mg/kg.

6. Lộ trình triển khai và giải pháp thực thi

Lộ trình 3 giai đoạn

Giai đoạn 1 (2026-2028): Ban hành bộ TCVN khung, khuyến khích tự nguyện áp dụng.

Giai đoạn 2 (2029-2030): Ban hành QCVN bắt buộc cho giầy dép trẻ em.

Giai đoạn 3 (Sau 2031): Áp dụng QCVN bắt buộc cho toàn bộ thị trường.

Các giải pháp hỗ trợ cốt lõi

Hạ tầng chất lượng: Đầu tư các trung tâm giám định hiện đại, hỗ trợ các Lab trong nước đạt chuẩn ISO/IEC 17025.

Chuyển đổi công nghệ: Khuyến khích sử dụng vật liệu bền vững (da sinh học, da tái chế) và công nghệ nhuộm không dung môi.

Minh bạch chuỗi cung ứng: Áp dụng Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số (DPP) để đáp ứng yêu cầu từ các FTA như EVFTA.

7. Kết luận và khuyến nghị

Kết luận

Ngành da giày Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt mang tính quyết định trong lộ trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống TCVN về an toàn hóa chất không chỉ đơn thuần là tạo ra một "hàng rào kỹ thuật" nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng nội địa trước các sản phẩm không rõ nguồn gốc, mà còn là động lực cốt lõi để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Khi các tiêu chuẩn an toàn sinh thái của Việt Nam được hài hòa với các quy định khắt khe nhất thế giới như REACH (EU) hay CPSIA (Mỹ), doanh nghiệp nội địa sẽ có có hội tốt để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và tận dụng hiệu quả các ưu đãi từ các FTA thế hệ mới như EVFTA hay CPTPP.

Khuyến nghị

Đối với Bộ Khoa học và Công nghệ/ Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia/ Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam (VSQI): Đưa dự án xây dựng Bộ TCVN "An toàn hóa chất và sinh thái cho sản phẩm da giày" vào kế hoạch giai đoạn 2026–2030, trọng tâm là các tiêu chuẩn về ngưỡng giới hạn chất độc hại (MRL) và phương pháp thử chuẩn ISO. Đây là căn cứ tiến tới ban hành QCVN bắt buộc cho nhóm sản phẩm rủi ro cao (như giày trẻ em) để phục vụ quản lý thị trường.

Đối với Bộ Công Thương & LEFASO: Tuyên truyền, phổ biến quy định về danh mục chất bị hạn chế (RSL) cho doanh nghiệp, đặc biệt là khối SME; Hỗ trợ phát triển các cụm công nghiệp nguyên phụ liệu tập trung có hạ tầng xử lý môi trường đạt chuẩn; Hợp tác quốc tế nâng cao năng lực thử nghiệm an toàn sinh thái và cấp nhãn xanh cho sản phẩm da giầy.

Đối với Doanh nghiệp: Thay đổi tư duy, coi tuân thủ tiêu chuẩn hóa chất là yếu tố sống còn; Đổi mới công nghệ, chuyển sang dùng hóa chất gốc nước và vật liệu bền vững (da sinh học, vật liệu tái chế); Quản lý chất lượng chặt chẽ và truy xuất nguồn gốc hóa chất trong toàn bộ chuỗi cung ứng theo tiêu chuẩn "Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số".

Bùi Văn Huấn

Khoa Dệt May - Da giầy và Thời trang, Trường Vật liệu, Đại học Bách khoa Hà Nội