QCVN 27:2025/BXD về bộ móc nối, đỡ đấm của đầu máy, toa xe

Hệ thống đường sắt đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối giao thông vận tải hàng hóa và hành khách, trở thành một phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển hạ tầng quốc gia và nâng cao hiệu quả vận chuyển liên vùng. Đặc biệt, với khả năng vận chuyển khối lượng lớn hàng hóa và số lượng hành khách đông, đường sắt được xem là giải pháp bền vững, tiết kiệm năng lượng và giảm tải cho các phương tiện giao thông đường bộ.

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích to lớn, trong quá trình khai thác thực tế, hệ thống này vẫn gặp nhiều vấn đề kỹ thuật liên quan đến các bộ phận quan trọng như bộ móc nối giữa đầu máy và toa xe. Các sự cố phổ biến gồm gãy móc, trượt khóa, lỏng lẻo hoặc hư hỏng bộ đỡ đấm, gây ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng kết nối các toa tàu, làm chậm trễ lịch trình và gia tăng rủi ro vận hành. Những lỗi này không chỉ làm giảm hiệu quả khai thác mà còn tiềm ẩn nguy cơ tai nạn nghiêm trọng, đe dọa tính mạng hành khách, an toàn hàng hóa và tài sản của doanh nghiệp vận tải.

Nguyên nhân của tình trạng này được xác định một phần do thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật bắt buộc và đồng bộ trong thiết kế, chế tạo và kiểm tra chất lượng bộ móc nối – đỡ đấm. Các nhà sản xuất khác nhau sử dụng các phương pháp chế tạo và vật liệu không đồng nhất, dẫn đến sự chênh lệch về độ bền, khả năng chịu lực và độ ổn định của các bộ phận này.

Hệ quả là việc kiểm soát chất lượng khi đăng kiểm, bảo trì hay thay thế trở nên phức tạp, dễ xảy ra sai sót, đặc biệt khi đoàn tàu được ghép từ nhiều toa xe có nguồn gốc khác nhau. Điều này đặt ra nhu cầu cấp bách về việc thiết lập một khung quy chuẩn kỹ thuật thống nhất, nhằm đảm bảo tất cả bộ móc nối và đỡ đấm khi lắp đặt trên các đầu máy và toa xe đều đáp ứng các tiêu chí an toàn và hiệu năng tương đương nhau.

Nhằm giải quyết vấn đề này Bộ Xây dựng đã ban hành Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 27:2025/BXD nhằm khắc phục những tồn tại, nâng cao tính an toàn và đồng bộ hóa tiêu chuẩn bộ móc nối, đỡ đấm của đầu máy và toa xe trên toàn quốc. Quy chuẩn này áp dụng cho bộ móc nối và đỡ đấm sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu mới cho các đầu máy và toa xe, trừ các phương tiện đường sắt đô thị, đầu máy – toa xe có tốc độ thiết kế trên 120 km/h hoặc các phương tiện phục vụ quốc phòng, an ninh. QCVN 27:2025/BXD là cơ sở kỹ thuật bắt buộc trong quản lý, kiểm tra, chứng nhận an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường đối với các bộ phận liên quan.

Quy chuẩn đặt ra những nguyên tắc tổng quát về thiết kế, chất lượng và hoạt động an toàn của bộ móc nối và đỡ đấm. Các bộ phận này phải được thiết kế tuân thủ tài liệu kỹ thuật của nhà sản xuất nhưng vẫn đảm bảo các yêu cầu trong quy chuẩn; đường bao liên kết phải phù hợp để việc nối – ngắt móc được an toàn; kích thước chính và thông số kỹ thuật phải đúng quy định; bề mặt không được có vết nứt rõ rệt; móc nối hoạt động trơn tru, không tự bung; thân móc nối và khung đuôi móc phải chống gỉ và được bôi trơn đúng tiêu chuẩn.

Một trong những điểm quan trọng của quy chuẩn là yêu cầu ký hiệu và chứng chỉ chất lượng. Tất cả bộ móc nối và hộp đỡ đấm khi xuất xưởng phải có ký hiệu rõ ràng gồm tên nhà sản xuất, năm sản xuất, số nhận dạng, kiểu loại và mác thép hoặc vật liệu chế tạo tương ứng. Về vật liệu, thân móc nối và khung đuôi móc phải làm bằng thép đúc cấp C hoặc E theo tiêu chuẩn quốc tế, lưỡi móc và khóa móc được chế tạo từ thép đúc tương đương, còn chốt lưỡi móc và chốt đuôi móc là thép kết cấu carbon đạt tiêu chuẩn ISO.

Hộp đỡ đấm đóng vai trò quan trọng trong việc giảm xóc và hấp thụ lực dồn của đoàn tàu. Quy chuẩn yêu cầu dung năng tối thiểu không nhỏ hơn 20 kJ, lực nén danh nghĩa, hành trình và lực căng ban đầu phải phù hợp bảng quy định. Hộp đỡ đấm phải làm việc ổn định, không biến dạng sau tải lặp lại, với cấu trúc lớp thép – cao su đáp ứng độ bền theo kiểm tra ngẫu nhiên. Bên cạnh đó, độ cứng bề mặt là yếu tố quyết định khả năng chịu mài mòn và lực tác động lớn. Độ cứng bề mặt lưỡi móc từ 179 đến 291 HB tùy loại thép, trong khi các chi tiết khác cũng được điều chỉnh phù hợp để đảm bảo tuổi thọ cao và vận hành an toàn.

Quy chuẩn cũng quy định rõ việc quản lý, đăng kiểm và thực thi. Các bộ móc nối và đỡ đấm mới phải được kiểm tra và chứng nhận theo quy định của Bộ Xây dựng. Những bộ móc nối đã được kiểm tra theo quy chuẩn cũ trước ngày QCVN 27:2025/BXD có hiệu lực không phải kiểm tra lại, nhưng nếu đăng ký sau ngày có hiệu lực thì phải tuân thủ đầy đủ quy chuẩn mới.

Việc ban hành QCVN 27:2025/BXD là bước tiến quan trọng trong công tác đảm bảo an toàn kỹ thuật hệ thống đường sắt Việt Nam. Với những yêu cầu chặt chẽ về vật liệu, thiết kế, kiểm tra và chứng nhận chất lượng, quy chuẩn giúp nâng cao độ bền và an toàn của móc nối – đỡ đấm, đồng thời tạo tiền đề cho việc đồng bộ hóa tiêu chuẩn kỹ thuật ngành đường sắt, giảm thiểu rủi ro vận hành và tăng hiệu quả quản lý nhà nước. Đây là nền tảng vững chắc để hệ thống đường sắt Việt Nam vận hành an toàn, hiệu quả và đáp ứng nhu cầu phát triển giao thông hiện đại trong những năm tới.

An Dương