SME và cuộc đua chuyển đổi kép

Khảo sát của VCCI cho thấy tới 90% thương mại toàn cầu hiện chịu tác động từ các rào cản phi thuế quan liên quan đến môi trường, truy xuất nguồn gốc và dữ liệu. Điều đó đồng nghĩa, năng lực tuân thủ không còn là lợi thế cạnh tranh mà đã trở thành “tấm vé vào cửa” bắt buộc.

Các cam kết như CPTPP hay tiêu chuẩn khắt khe từ EU Green Deal đang trực tiếp tái định hình cách thức doanh nghiệp Việt Nam tham gia thương mại toàn cầu, buộc doanh nghiệp phải minh bạch chuỗi cung ứng, kiểm soát phát thải và thiết kế sản phẩm theo hướng bền vững nếu muốn duy trì thị trường.

Trong bối cảnh áp lực gia tăng nhanh chóng, một số ngành xuất khẩu chủ lực như nông sản, dệt may hay chế biến chế tạo đã bắt đầu chuyển động. Chỉ số sẵn sàng chuyển đổi số của doanh nghiệp tại Hà Nội và TP.HCM trong giai đoạn 2023–2024 chỉ tăng rất nhẹ, từ khoảng 3.1 lên 3.14, cho thấy doanh nghiệp đã “nhập cuộc” nhưng vẫn đang ở giai đoạn phát triển ban đầu. Nếu không có cú hích đủ mạnh, quá trình chuyển đổi kép có nguy cơ rơi vào trạng thái nửa vời, vừa tiêu tốn nguồn lực vừa không tạo ra lợi thế cạnh tranh rõ rệt.

Làn sóng chuyển đổi kép – kết hợp giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Đặt trong bức tranh đó, vấn đề không nằm ở việc doanh nghiệp có nhận thức được xu hướng hay không mà nằm ở khả năng triển khai trên thực tế. Các rào cản hiện hữu đang bộc lộ rõ khi doanh nghiệp SME thiếu nguồn lực tài chính để đầu tư dài hạn, thiếu nhân lực có kỹ năng số và năng lực quản trị hiện đại, trong khi dữ liệu lại phân mảnh và hệ sinh thái số chưa đồng bộ. Khoảng cách giữa định hướng chính sách và hiệu quả thực thi cũng khiến nhiều doanh nghiệp lúng túng, dẫn đến việc ứng dụng công nghệ mới chỉ dừng ở các khâu đơn giản, chưa chạm tới hoạt động cốt lõi. Điều này khiến chuyển đổi không tạo ra giá trị thực mà thậm chí còn làm gia tăng chi phí vận hành.

Tuy nhiên, nếu nhìn ở chiều ngược lại, chính những áp lực này lại mở ra một cơ hội đáng kể cho doanh nghiệp biết tận dụng. Sự phát triển của các công nghệ như AI, blockchain hay điện toán đám mây đang giúp giảm đáng kể rào cản tiếp cận, cho phép doanh nghiệp triển khai theo mô hình dịch vụ mà không cần đầu tư lớn ban đầu. Nhờ đó, các yêu cầu về truy xuất dữ liệu, tối ưu vận hành hay tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế hoàn toàn có thể được đáp ứng hiệu quả hơn nếu doanh nghiệp biết tích hợp công nghệ vào thực tiễn.

Kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước cho thấy công nghệ tự thân không đủ để tạo ra chuyển đổi. Bài học từ Đức hay Hàn Quốc chỉ ra rằng, chuyển đổi kép chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có sự đồng hành của hệ sinh thái hỗ trợ đủ mạnh, nơi doanh nghiệp không chỉ được định hướng mà còn được hỗ trợ về tài chính, dữ liệu và triển khai thực tế. Đây chính là điểm còn thiếu trong bức tranh chuyển đổi của SME Việt Nam hiện nay.

Từ thực tiễn đó có thể thấy, việc kích hoạt một hệ sinh thái hỗ trợ không còn là lựa chọn mang tính khuyến nghị mà đã trở thành điều kiện tiên quyết. Hạ tầng dữ liệu và nền tảng số cần được phát triển theo ngành để tạo kết nối đồng bộ, trong khi các cơ chế tài chính xanh phải đủ linh hoạt để giúp doanh nghiệp vượt qua rào cản chi phí ban đầu.

Đồng thời, cần có thiết chế điều phối liên ngành nhằm thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực thi, đảm bảo các chiến lược không chỉ dừng lại trên giấy.

Trong bối cảnh công nghệ ngày càng trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi, việc tiếp cận các giải pháp như AI không chỉ giúp doanh nghiệp tối ưu vận hành mà còn hỗ trợ giám sát các tiêu chí ESG theo thời gian thực, qua đó nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, nếu không có sự dẫn dắt và hỗ trợ phù hợp những công nghệ này khó có thể phát huy hết tiềm năng.

Tựu trung lại, chuyển đổi kép đang trở thành “bài kiểm tra sinh tồn” đối với doanh nghiệp SME Việt Nam. Khi các tiêu chuẩn toàn cầu ngày càng siết chặt, dư địa thích ứng cũng theo đó bị thu hẹp nhanh chóng. Nếu không sớm tháo gỡ những điểm nghẽn về hệ sinh thái và triển khai, nguy cơ không chỉ là tụt hậu mà còn là bị loại khỏi cuộc chơi ngay trên chính thị trường mà doanh nghiệp đang tham gia.

Hiền Anh