Thực phẩm bổ sung: Hướng tới phải chứng minh bằng căn cứ khoa học

Thực phẩm bổ sung: Phân loại lại thủ tục công bố, yêu cầu chứng minh công dụng

Thời gian qua, nhiều vụ việc liên quan đến thực phẩm giả, quảng cáo thổi phồng công dụng và gây hiểu nhầm cho người tiêu dùng được cơ quan chức năng phát hiện, xử lý. Đáng chú ý, nhóm thực phẩm bổ sung đang trở thành một trong những đối tượng được quan tâm trong quá trình sửa đổi chính sách quản lý an toàn thực phẩm.

Theo TS, Dược sĩ Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), một số sản phẩm thực phẩm bổ sung hiện được áp dụng cơ chế tự công bố, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, thực tế cũng xuất hiện tình trạng doanh nghiệp, cá nhân quảng cáo vượt quá bản chất, thành phần và giá trị thực tế của sản phẩm, thậm chí đưa ra những thông tin sai lệch về công dụng đối với sức khỏe.

Những vi phạm này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng mà còn gây bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp. Trong khi những đơn vị đầu tư nghiên cứu, kiểm nghiệm và chứng minh chất lượng phải chịu chi phí lớn, một số sản phẩm chưa có đủ căn cứ khoa học vẫn được quảng bá với nhiều công dụng vượt xa giá trị thực tế.

Chú trọng bằng chứng khoa học, tính minh bạch thực phẩm bổ sung để bảo vệ người tiêu dùng. Ảnh minh họa

Trước thực trạng đó, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đề xuất thay đổi cách thức quản lý thực phẩm bổ sung theo hướng phân loại sản phẩm dựa trên mức độ công bố công dụng và căn cứ khoa học. Theo đó, thay vì áp dụng một cơ chế chung, dự thảo đưa ra hai hình thức quản lý tương ứng với hai nhóm sản phẩm.

Theo đề xuất, đối với thực phẩm bổ sung thông thường, chưa có nghiên cứu bài bản chứng minh công dụng và chưa có đủ căn cứ về tiêu chuẩn sản phẩm, doanh nghiệp không được công bố khuyến cáo sức khỏe. Nhóm sản phẩm này thực hiện thủ tục công bố tiêu chuẩn sản phẩm.

Trong khi đó, thực phẩm bổ sung có công bố khuyến cáo sức khỏe phải thực hiện đăng ký bản công bố sản phẩm. Hồ sơ cần có nghiên cứu khoa học chứng minh công dụng, tài liệu kỹ thuật về tiêu chuẩn chất lượng và độ ổn định của sản phẩm để làm căn cứ đánh giá hạn sử dụng.

Cách tiếp cận này nhằm phân biệt rõ sản phẩm chỉ có mục đích bổ sung dinh dưỡng với sản phẩm đưa ra tuyên bố về lợi ích sức khỏe. Qua đó, doanh nghiệp muốn quảng bá công dụng phải có trách nhiệm chứng minh bằng tài liệu khoa học, thay vì chỉ dựa vào thành phần hoặc những thông tin quảng cáo chưa được kiểm chứng.

Đề xuất cũng được cơ quan soạn thảo lý giải là phù hợp với nguyên tắc của Codex – Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế. Theo đó, việc công bố hàm lượng vitamin, khoáng chất cần có căn cứ định lượng; các tuyên bố về lợi ích sức khỏe phải dựa trên bằng chứng khoa học phù hợp, không gây hiểu nhầm và đáp ứng các điều kiện an toàn.

Việc phân loại này được kỳ vọng giúp người tiêu dùng có thêm căn cứ lựa chọn sản phẩm phù hợp với nhu cầu, đồng thời hạn chế tình trạng quảng cáo quá mức, đánh đồng thực phẩm bổ sung thông thường với sản phẩm có công dụng sức khỏe đã được nghiên cứu, chứng minh.

Về bản chất, đề xuất không có nghĩa là xóa bỏ hoàn toàn cơ chế công bố đối với thực phẩm bổ sung. Điểm thay đổi quan trọng là sản phẩm có khuyến cáo sức khỏe phải đáp ứng yêu cầu đăng ký và chứng minh công dụng; sản phẩm thông thường vẫn thực hiện công bố tiêu chuẩn sản phẩm nhưng không được đưa ra khuyến cáo sức khỏe.

Giấy đăng ký công bố sản phẩm có thời hạn 5 năm

Một điểm mới đáng chú ý khác trong dự thảo là giấy đăng ký bản công bố sản phẩm được đề xuất có thời hạn hiệu lực 5 năm kể từ ngày cấp hoặc gia hạn, thay vì duy trì vô thời hạn như cơ chế hiện hành.

Theo nội dung dự thảo, sau khi hết thời hạn, doanh nghiệp phải thực hiện thủ tục gia hạn. Cơ chế này nhằm tạo điều kiện để cơ quan quản lý cập nhật tình hình lưu hành, rà soát các sản phẩm không còn tồn tại trên thị trường, đồng thời theo dõi lịch sử tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp.

Đáng chú ý, thủ tục gia hạn được thiết kế theo hướng đơn giản hóa. Doanh nghiệp khai báo tình hình lưu hành sản phẩm, các vi phạm, hoạt động thu hồi và sự cố mất an toàn thực phẩm trong nước, nước ngoài; đồng thời cập nhật việc duy trì các điều kiện bảo đảm an toàn tại cơ sở sản xuất. Theo phương án được giới thiệu, doanh nghiệp có thể tiếp tục sử dụng số đăng ký cũ sau khi hoàn thành khai báo, không phải chờ một quy trình xét duyệt lại kéo dài.

Quy định về thời hạn 5 năm được thể hiện tại Điều 47 dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Đây cũng là cơ sở để cơ quan quản lý tăng cường hậu kiểm, đánh giá nguy cơ và xử lý những sản phẩm không còn đáp ứng yêu cầu an toàn.

Dự thảo cũng đề xuất yêu cầu nhãn bao bì sản phẩm thể hiện rõ số giấy đăng ký bản công bố sản phẩm hoặc số tiếp nhận công bố tiêu chuẩn sản phẩm. Đây là căn cứ để cơ quan quản lý kiểm tra tính pháp lý của hàng hóa khi lưu thông trên thị trường.

Thông qua các mã số này, người tiêu dùng có thể tra cứu thông tin sản phẩm trên hệ thống dữ liệu về an toàn thực phẩm, từ đó kiểm tra tình trạng công bố trước khi quyết định mua và sử dụng. Việc công khai thông tin cũng góp phần hạn chế tình trạng sử dụng giấy tờ không hợp lệ hoặc quảng cáo sản phẩm không đúng với hồ sơ đã công bố.

Ở góc độ doanh nghiệp, quy định này hướng tới minh bạch hóa thông tin sản phẩm, đồng thời giảm bớt một số thủ tục hành chính liên quan đến công bố tiêu chuẩn áp dụng và ghi nhãn hàng hóa.

Theo phương án được cơ quan soạn thảo giới thiệu, dự thảo dành thời gian chuyển tiếp từ 24-36 tháng để doanh nghiệp chuẩn bị thực hiện các quy định mới. Khoảng thời gian này nhằm hỗ trợ doanh nghiệp cập nhật số đăng ký, hoàn thiện hồ sơ trên hệ thống thông tin an toàn thực phẩm và xử lý lượng bao bì đã in trước đó. Các sản phẩm đang lưu thông được đề xuất tiếp tục sử dụng đến hết hạn sử dụng đã công bố.

Theo Bộ Y tế, những đề xuất sửa đổi lần này hướng tới kết hợp quản lý trước khi sản phẩm lưu thông với hậu kiểm trong quá trình kinh doanh, nâng cao trách nhiệm của tổ chức, cá nhân đứng tên công bố và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Liên quan tới vấn đề này, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, dự thảo Luật đang được hoàn thiện theo hướng kiểm soát nguy cơ xuyên suốt chuỗi cung ứng, đẩy mạnh số hóa và xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm.

Đáng chú ý, các đối tác quốc tế cũng đưa ra một số kiến nghị liên quan đến phạm vi sản phẩm phải đăng ký, thời hạn gia hạn và nguy cơ phát sinh gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp. Bộ Y tế cho biết sẽ tiếp tục tiếp thu, giải trình và hoàn thiện dự thảo, bảo đảm tính khả thi khi triển khai. 

Như vậy, các quy định về thực phẩm bổ sung hiện vẫn đang trong quá trình xây dựng, hoàn thiện, chưa phải quy định đã chính thức có hiệu lực. Tuy nhiên, những đề xuất mới cho thấy định hướng quản lý ngày càng chú trọng đến bằng chứng khoa học, tính minh bạch và trách nhiệm của doanh nghiệp. Đây được xem là bước điều chỉnh cần thiết nhằm hạn chế quảng cáo sai sự thật, ngăn chặn sản phẩm kém chất lượng và bảo đảm người tiêu dùng được tiếp cận những sản phẩm đúng với giá trị thực tế.

An Dương