Truy xuất nguồn gốc - nền tảng giúp ngành thép nâng cao năng lực cạnh tranh

Yêu cầu đặt ra từ thực tiễn

Ngành công nghiệp thép từ lâu đã được công nhận là "xương sống" của mọi nền kinh tế công nghiệp hiện đại, là yếu tố đầu vào không thể thay thế cho các lĩnh vực trọng yếu như xây dựng cơ sở hạ tầng, sản xuất ô tô, cơ khí chế tạo và công nghiệp quốc phòng.

Đối với Việt Nam - quốc gia đang trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu trở thành nước công nghiệp phát triển vào năm 2045, vai trò của ngành thép càng trở nên quan trọng. Sự phát triển ổn định và bền vững của ngành không chỉ đảm bảo an ninh vật liệu cho nền kinh tế mà còn tạo ra hàng triệu việc làm, đóng góp đáng kể vào GDP và thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp khác.

Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế toàn cầu được dự báo sẽ có nhiều biến động phức tạp, đặt ra những thách thức to lớn cho ngành thép Việt Nam. Sự cạnh tranh từ các cường quốc thép, đặc biệt là Trung Quốc với năng lực sản xuất khổng lồ, tạo ra áp lực về giá và thị phần.

Truy xuất nguồn gốc được xem là nền tảng quan trọng giúp ngành thép Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh. (Ảnh minh họa)

Mặt khác, các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mặc dù mở ra nhiều cơ hội xuất khẩu nhưng cũng đồng thời đi kèm nhiều thách thức. Nhiều thị trường đang áp đặt các rào cản kỹ thuật nghiêm ngặt về chất lượng, an toàn, đặc biệt là các chứng chỉ về môi trường như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU. Trong đó, vấn đề truy xuất nguồn gốc sản phẩm được đặt ra là bài toán lớn đối với ngành thép.

Nếu không có hệ thống truy xuất nguồn gốc mạnh mẽ, doanh nghiệp thép Việt Nam sẽ gặp khó khăn trong việc chứng minh sản phẩm của mình tuân thủ các quy định. Hệ thống truy xuất nguồn gốc cho phép "số hóa" lý lịch của mỗi mẻ thép, mỗi cuộn thép, từ đó giúp doanh nghiệp cung cấp bằng chứng xác thực về nguồn gốc nguyên liệu, lượng phát thải carbon trong quá trình sản xuất và tính hợp pháp của toàn bộ chuỗi cung ứng. Điều này là then chốt để tránh các rủi ro về thuế quan và hàng rào phi thuế quan.

6 bước xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc

Theo Trung tâm Mã số Mã vạch Quốc gia (Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia), để xây dựng một hệ thống truy xuất nguồn gốc hiệu quả, ngành thép cần tuân thủ lộ trình khép kín, bắt đầu từ nguồn nguyên liệu đầu vào cho đến khi sản phẩm kết thúc vòng đời. Lộ trình này bao gồm 6 giai đoạn cốt lõi:

Giai đoạn 1: Số hóa đầu vào từ khai thác nguyên liệu. Quy trình bắt đầu ngay từ khi quặng sắt, than hay phế liệu được thu thập. Mọi dữ liệu về nguồn gốc mỏ, nhà cung cấp phế liệu, cùng với mã số lô đều được số hóa và đưa vào hệ thống. Việc này đảm bảo tính "sạch" và "hợp pháp" của nguyên liệu ngay từ bước đầu tiên.

Giai đoạn 2: Giám sát quy trình sản xuất phôi thép. Tại các nhà máy luyện thép, mọi dữ liệu về quy trình luyện, đúc, thành phần hóa học của mỗi mẻ phôi đều được ghi lại một cách tự động. Thông tin này giúp đảm bảo phôi thép đạt chuẩn chất lượng cho các công đoạn tiếp theo.

Giai đoạn 3: Chi tiết hóa công đoạn cán & chế tạo. Khi phôi thép được đưa vào cán tạo hình thành thép cuộn, thép hình, hệ thống sẽ tiếp tục theo dõi chặt chẽ quá trình tạo hình và xử lý nhiệt. Mọi dữ liệu về kích thước, mác thép được gắn liền với hồ sơ sản phẩm để sẵn sàng phục vụ việc tra cứu.

Giai đoạn 4: Quản lý chặt chẽ phân phối & vận chuyển. Sản phẩm sau khi hoàn thiện sẽ được gắn các thẻ nhận dạng (như mã QR hoặc chip RFID). Quá trình vận chuyển từ kho nhà máy đến đại lý, cảng biển được ghi lại thông qua các chứng từ vận chuyển kỹ thuật số. Việc này giúp ngăn chặn tình trạng trà trộn hàng giả, hàng nhái trong quá trình lưu thông.

Giai đoạn 5: Xác thực nguồn gốc tại công trình và sử dụng. Tại các dự án xây dựng, chủ đầu tư hoặc đơn vị giám sát có thể dễ dàng quét mã trên sản phẩm để xác thực nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và đối chiếu với các chứng chỉ kỹ thuật. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà còn nâng cao uy tín cho các thương hiệu thép uy tín.

Giai đoạn 6: Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn qua tái chế. Đây là giai đoạn quan trọng cuối cùng nhưng thường bị bỏ qua. Hệ thống truy xuất nguồn gốc giúp thu hồi dữ liệu vòng đời sản phẩm. Khi thép phế liệu được thu gom, thông tin về nguồn gốc trước đó giúp quy trình phân loại và tái chế diễn ra hiệu quả hơn, từ đó giảm thiểu chất thải ra môi trường.

Các chuyên gia nhận định, truy xuất nguồn gốc là nền tảng cốt lõi giúp sản phẩm thép Việt Nam vững vàng tiến ra thị trường toàn cầu trong kỷ nguyên kinh tế xanh; qua đó gia tăng tính minh bạch, nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và thúc đẩy ngành chuyển dịch theo hướng bền vững, có trách nhiệm và tạo giá trị gia tăng cao.

Hoàng Bách