Từ gia công đến giá trị cao hơn: Bài toán năng suất của doanh nghiệp điện tử

Đây cũng là lý do yêu cầu chuyển từ gia công, lắp ráp sang những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn đang trở thành hướng đi quan trọng đối với ngành điện tử Việt Nam.

Không chỉ tăng sản lượng

Theo Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 1018/QĐ-TTg ngày 21/9/2024, giai đoạn 2024-2030 đặt mục tiêu quy mô doanh thu công nghiệp điện tử tại Việt Nam đạt trên 225 tỷ USD/năm, với giá trị gia tăng tại Việt Nam từ 10-15%. Giai đoạn 2030-2040, mục tiêu giá trị gia tăng được nâng lên 15-20%.

Những con số này cho thấy năng suất của ngành không thể chỉ được nhìn qua sản lượng. Một doanh nghiệp có thể tăng số lượng sản phẩm nhưng nếu phần giá trị tạo ra trong nước vẫn thấp, phụ thuộc lớn vào nguyên vật liệu, linh kiện, công nghệ hoặc thiết kế từ bên ngoài thì dư địa nâng cao năng suất và giá trị vẫn còn rất lớn.

Với doanh nghiệp điện tử, năng suất vì vậy cần được nhìn trên nhiều phương diện: năng suất lao động, hiệu suất thiết bị, tỷ lệ sản phẩm đạt ngay từ đầu, thời gian chu kỳ, mức tiêu hao nguyên vật liệu, thời gian chuyển đổi sản phẩm và khả năng tạo ra các sản phẩm, linh kiện hoặc dịch vụ kỹ thuật có giá trị cao hơn.

Từ lắp ráp đến tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị

Năm 2025, cơ quan chức năng đã công bố bản đồ chuỗi giá trị ngành điện – điện tử Việt Nam. Theo Bộ Công Thương, ngành điện – điện tử Việt Nam đã phát triển mạnh trong hơn một thập kỷ và không còn chỉ được nhìn nhận như một cứ điểm sản xuất, lắp ráp đơn thuần mà đang trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, để đi sâu hơn vào chuỗi giá trị, doanh nghiệp trong nước phải nâng năng lực ở những khâu có yêu cầu cao hơn như thiết kế, phát triển sản phẩm, sản xuất linh kiện chính xác, tự động hóa, kiểm soát chất lượng và cung cấp giải pháp kỹ thuật.

Đây chính là điểm giao giữa năng suất và giá trị gia tăng. Khi doanh nghiệp giảm được lỗi, rút ngắn thời gian sản xuất, nâng hiệu suất thiết bị nhưng đồng thời làm chủ thêm công nghệ, sản xuất được linh kiện có yêu cầu kỹ thuật cao hoặc tham gia vào thiết kế, giá trị tạo ra trên mỗi đơn vị nguồn lực cũng tăng lên.

Samsung: năng suất gắn với cải tiến và nhà máy thông minh

Samsung là một trong những trường hợp cho thấy quy mô sản xuất lớn phải đi cùng với cải tiến năng suất. Theo Samsung, năm 2025 doanh nghiệp đã cán mốc sản xuất 2 tỷ chiếc điện thoại di động tại Việt Nam. Năm 2024, giá trị xuất khẩu của Samsung đạt 54,4 tỷ USD và tổng vốn đầu tư tại Việt Nam đạt 23,2 tỷ USD tính đến hết năm 2024.

Đáng chú ý, câu chuyện năng suất không chỉ diễn ra trong các nhà máy của Samsung mà còn được mở rộng tới mạng lưới doanh nghiệp cung ứng.

Năm 2025, Samsung phối hợp với Bộ Công Thương triển khai dự án hỗ trợ phát triển nhà máy thông minh cho 10 doanh nghiệp Việt Nam. Tại một số doanh nghiệp, việc kết nối dữ liệu sản xuất, kho, chất lượng và thiết bị, tối ưu layout, tự động hóa và quản lý dữ liệu theo thời gian thực.

Những kết quả này cho thấy nâng năng suất không nhất thiết bắt đầu bằng một dây chuyền hoàn toàn mới. Trong nhiều trường hợp, việc chuẩn hóa quy trình, số hóa dữ liệu, giảm thao tác thừa, kiểm soát lỗi và khai thác tốt hơn thiết bị hiện có cũng có thể tạo ra cải thiện đáng kể.

Bài toán của doanh nghiệp Việt Nam

Đối với doanh nghiệp điện tử Việt Nam, thách thức lớn là làm thế nào để chuyển từ vị trí thực hiện một công đoạn sang tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp đồng thời giải quyết nhiều bài toán: nâng năng suất lao động, làm chủ công nghệ, chuẩn hóa chất lượng, đầu tư tự động hóa phù hợp, quản trị dữ liệu sản xuất và phát triển đội ngũ kỹ thuật có khả năng cải tiến liên tục.

Thực tế, Samsung từng triển khai các chương trình tư vấn cải tiến cho doanh nghiệp cung ứng Việt Nam. Một số doanh nghiệp sau cải tiến ghi nhận mức tăng năng suất lao động, giảm lỗi, giảm thời gian thay khuôn hoặc nâng hiệu suất thiết bị. Đây là minh chứng cho thấy cải tiến năng suất có thể bắt đầu từ những thay đổi tương đối cụ thể trong chính quá trình sản xuất.

Ở tầm chính sách, cơ quan chức năng cũng xác định việc nâng cao năng suất, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, ứng dụng công nghệ mới và phát triển công nghiệp hỗ trợ là những nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp.

Từ gia công đến giá trị cao hơn, vì vậy không phải là câu chuyện bỏ ngay hoạt động lắp ráp để chuyển sang những công đoạn phức tạp. Đó là quá trình nâng dần năng lực: làm tốt hơn công đoạn đang có, giảm lãng phí, nâng chất lượng, tăng mức độ tự động hóa, làm chủ công nghệ và từng bước đảm nhận những khâu tạo ra nhiều giá trị hơn.

Với ngành điện tử, nâng năng suất theo hướng này không chỉ giúp doanh nghiệp sản xuất nhiều hơn với cùng nguồn lực, mà quan trọng hơn là tạo ra nhiều giá trị hơn trên mỗi đơn vị lao động, máy móc và nguyên vật liệu, qua đó mở rộng khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Hùng Anh