Từ tiêu chuẩn đến thị trường: Vai trò của đánh giá sự phù hợp

Đánh giá sự phù hợp – Căn cứ chứng minh chất lượng

Khi tham gia thị trường quốc tế, doanh nghiệp phải đối mặt với những yêu cầu kỹ thuật khác nhau tùy theo từng quốc gia, nhóm sản phẩm và mục đích sử dụng. Các yêu cầu có thể liên quan đến an toàn, chất lượng, tính năng kỹ thuật, ghi nhãn và những đặc tính khác của hàng hóa. Vì vậy, bên cạnh việc tổ chức sản xuất đáp ứng yêu cầu, doanh nghiệp cần có căn cứ chứng minh sản phẩm phù hợp với những quy định được áp dụng.

Theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật số 70/2025/QH15, đánh giá sự phù hợp là việc xác định đối tượng thuộc hoạt động trong lĩnh vực tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật có phù hợp với các đặc tính kỹ thuật, yêu cầu quản lý quy định trong tiêu chuẩn hoặc quy chuẩn kỹ thuật tương ứng hay không.

Các hoạt động đánh giá sự phù hợp bao gồm thử nghiệm, giám định, xác nhận giá trị sử dụng, kiểm tra xác nhận, chứng nhận hợp chuẩn, chứng nhận hợp quy và các hoạt động liên quan theo quy định.

Có thể hiểu, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật đưa ra những yêu cầu làm căn cứ đánh giá, còn hoạt động đánh giá sự phù hợp giúp xác định mức độ đáp ứng của sản phẩm. Chẳng hạn, thử nghiệm giúp xác định một hoặc nhiều đặc tính của hàng hóa theo phương pháp nhất định; chứng nhận là hoạt động đánh giá và xác nhận đối tượng phù hợp với tiêu chuẩn hoặc quy chuẩn kỹ thuật tương ứng.

Cần phân biệt giữa chứng nhận và công nhận. Chứng nhận hướng đến việc xác nhận đối tượng được đánh giá phù hợp với yêu cầu tương ứng. Trong khi đó, công nhận là việc xác nhận năng lực của tổ chức đánh giá sự phù hợp theo các tiêu chuẩn liên quan.

Theo quy định tiêu chuẩn được thực hiện tự nguyện theo yêu cầu của tổ chức, cá nhân, đánh giá sự phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật được thực hiện bắt buộc theo yêu cầu quản lý nhà nước.

Trong thương mại quốc tế, Hiệp định về Hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) của WTO quy định các nguyên tắc đối với thủ tục đánh giá sự phù hợp nhằm xác định sản phẩm có đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật được áp dụng hay không. Theo đó, các thủ tục này cần bảo đảm tính minh bạch, không tạo ra những trở ngại không cần thiết đối với thương mại quốc tế. Kết quả đánh giá là căn cứ quan trọng để các bên xem xét mức độ đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của hàng hóa.

Thừa nhận kết quả đánh giá, tạo thuận lợi thương mại

Một trong những vấn đề doanh nghiệp quan tâm khi xuất khẩu là kết quả đánh giá sự phù hợp được thực hiện tại nước xuất khẩu có được chấp nhận tại thị trường nhập khẩu hay không. Trên thực tế, sự khác biệt về quy định kỹ thuật và thủ tục đánh giá giữa các quốc gia có thể khiến doanh nghiệp phát sinh thêm chi phí, thời gian nếu phải thực hiện lại một số hoạt động thử nghiệm, kiểm tra hoặc chứng nhận.

Trong thương mại quốc tế, Hiệp định về Hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) của WTO quy định các nguyên tắc đối với thủ tục đánh giá sự phù hợp nhằm xác định sản phẩm có đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật được áp dụng hay không. Theo đó, các thủ tục này cần bảo đảm tính minh bạch, không tạo ra những trở ngại không cần thiết đối với thương mại quốc tế. Kết quả đánh giá là căn cứ quan trọng để các bên xem xét mức độ đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của hàng hóa.

Điều này cho thấy, thừa nhận kết quả đánh giá sự phù hợp có ý nghĩa quan trọng trong tạo thuận lợi thương mại. Tuy nhiên, việc chấp nhận không diễn ra tự động mà phụ thuộc vào năng lực của tổ chức đánh giá, mức độ tin cậy của kết quả và các điều kiện liên quan.

Tại Việt Nam, Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật về thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau và thừa nhận đơn phương kết quả đánh giá sự phù hợp. Theo đó, việc thừa nhận lẫn nhau có thể được thực hiện giữa Việt Nam với quốc gia, vùng lãnh thổ theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; hoặc giữa các tổ chức đánh giá sự phù hợp của Việt Nam với tổ chức tương ứng ở quốc gia, vùng lãnh thổ khác trên cơ sở thỏa thuận giữa các bên.

Đối với thừa nhận đơn phương, luật quy định thẩm quyền xem xét, quyết định thuộc các cơ quan có thẩm quyền theo phạm vi quản lý. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm thúc đẩy việc thừa nhận kết quả đánh giá sự phù hợp, góp phần hạn chế những hoạt động đánh giá trùng lặp không cần thiết trong thương mại quốc tế.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, việc tìm hiểu yêu cầu kỹ thuật của thị trường nhập khẩu cần được thực hiện từ sớm. Doanh nghiệp cần xác định sản phẩm thuộc diện phải tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật hay đáp ứng tiêu chuẩn theo yêu cầu của khách hàng; phương thức đánh giá nào được áp dụng và tổ chức thực hiện có đáp ứng yêu cầu về năng lực hay không. Chủ động chuẩn bị hồ sơ kỹ thuật, lựa chọn đúng phương thức đánh giá sẽ giúp hạn chế nguy cơ phải bổ sung giấy tờ, thử nghiệm hoặc điều chỉnh sản phẩm khi hàng hóa đã chuẩn bị xuất khẩu.

Bên cạnh đó, nâng cao năng lực của các tổ chức đánh giá sự phù hợp trong nước cũng là yêu cầu quan trọng. Các tổ chức này cần bảo đảm năng lực chuyên môn, cơ sở vật chất, thiết bị và tính khách quan, minh bạch trong quá trình thực hiện. Kết quả đánh giá có độ tin cậy là cơ sở để củng cố niềm tin của doanh nghiệp, đối tác và cơ quan quản lý.

Có thể thấy, đánh giá sự phù hợp không thay thế các yêu cầu pháp lý của thị trường nhập khẩu, nhưng là công cụ quan trọng giúp chứng minh mức độ đáp ứng của sản phẩm. Khi kết quả được thực hiện đáng tin cậy và được thừa nhận theo cơ chế phù hợp, doanh nghiệp có thêm điều kiện thuận lợi để mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy xuất khẩu bền vững.

Hùng Anh