Xu hướng tiêu dùng trong thời đại số: Tiện lợi đi kèm không ít rủi ro

Trong thời đại số, đối với các doanh nghiệp, việc đáp ứng các điều kiện cho tiêu dùng số đã trở thành yêu cầu tất yếu trong kinh doanh. Trong khi đó với mong muốn tiết kiệm thời gian, chi phí, sản phẩm và dịch vụ đa dạng, tiện lợi người tiêu dùng cũng đang hướng tới việc trải nghiệm mua sắm trực tuyến và trở thành hình thức tiêu dùng quen thuộc. Tuy nhiên bên cạnh những tiện lợi mà tiêu dùng số mang lại thì phương thức mua sắm này cũng tiềm ẩn không ít rủi ro phải đối mặt. 

Bùng nổ xu hướng mua sắm trực tuyến nhưng không ít rủi ro

Có thể thấy, trong vòng 5 năm trở lại đây, hình thức mua sắm trực tuyến đang ngày càng trở nên phổ biến tại Việt Nam. Các sàn thương mại điện tử cung cấp các mặt hàng rất đa dạng cùng hình thức thanh toán linh hoạt, phong phú, cho phép người tiêu dùng mua sắm trực tuyến một cách nhanh chóng, tiện lợi. Từ những hoạt động như ăn uống, giải trí hay những kế hoạch nâng cao chất lượng sống, chi tiêu hàng ngày… tất cả đều được số hóa khiến Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử nhanh nhất thế giới với mức tăng 35% mỗi năm. 

Đặc biệt, xu hướng không giữ tiền mặt mà dùng thanh toán trực tuyến cũng đang ngày càng mở rộng hơn điều này cho thấy sự dịch chuyển của xu hướng tiêu dùng 4.0. Tuy nhiên yếu tố công nghệ chỉ là điều kiện cần và cái điều cốt lõi chính là chất lượng sản phẩm phải thỏa mãn được nhu cầu. Xong thực tế việc mua sắm trực tuyến lại tiềm ẩn không ít rủi ro cho người tiêu dùng trước nạn hàng giả, hàng gian lận thương mại gia tăng; tình trạng lừa đảo trực tuyến cũng từ đó phát triển với nhiều thủ đoạn tinh vi, khó lường.

Tiêu dùng trong thời đại số mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng không ít rủi ro cho người tiêu dùng. Ảnh minh họa

Rủi ro về chất lượng sản phẩm cũng chính là một trong những rủi ro lớn nhất mà người tiêu dùng đang phải đối mặt. Lý do bởi khách hàng không thể xác định được chính xác nguồn gốc sản phẩm. Việc mua hàng tất cả đều dựa trên niềm tin vào lời quảng cáo về xuất xứ sản phẩm nên khi gặp cơ sở bán hàng không uy tín thì rủi ro gặp phải lại càng cao.

Đề cập tới vấn đề này, ông Trần Hữu Linh, Tổng cục trưởng Tổng cục Quản lý thị trường cho biết, trong 2 - 3 năm trở lại đây, tình trạng kinh doanh, buôn bán hàng giả, hàng nhái, hàng lậu qua các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội là vấn đề rất "nóng". Số vụ vi phạm không ngừng gia tăng, tính chất và diễn biến phức tạp. Không chỉ hàng hóa tiêu dùng thông thường mà nguy hiểm hơn, nhiều thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, thuốc chữa bệnh… cũng bị làm giả với số lượng lớn để kinh doanh online, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng. Theo thống kê của Tổng cục Quản lý thị trường, trong năm 2023, lực lượng Quản lý thị trường cả nước đã kiểm tra 71.910 vụ, phát hiện, xử lý 52.349 vụ vi phạm (tăng 16% so với năm 2022). Riêng lĩnh vực thương mại điện tử, toàn lực lượng đã kiểm tra 834 vụ, xử lý 764 vụ vi phạm về hàng giả, hàng nhái, hàng gian lận thương mại. 

Hình thức mua sắm trực tuyến qua các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội còn là môi trường thuận lợi để nhiều đối tượng thực hiện hành vi lừa đảo, lợi dụng lòng tin của người tiêu dùng hòng chiếm đoạt tài sản. Đặc biệt trong năm 2023 theo đánh giá của ngành Công thương, tình trạng người tiêu dùng bị lừa đảo trực tuyến gia tăng đáng kể cả về số vụ và phương thức thủ đoạn.

Theo các chuyên gia kinh tế, nếu người tiêu dùng không đủ kiến thức và kỹ năng để đảm bảo sự bảo mật thông tin thì các rủi ro mất thông tin và mất tiền trong tài khoản hoặc trong ví là rất lớn. Nếu không cảnh giác, cả người bán lẫn người mua đều có thể trở thành nạn nhân của những hình thức lừa đảo như: đánh cắp thông tin cá nhân để bán sản phẩm kém chất lượng; yêu cầu người mua phải đặt cọc trước nhưng không giao hàng, chiếm đoạt tiền đặt cọc; lừa đảo qua dịch vụ "Ship Cod" để thu khoản chênh lệch giá; lừa đảo người bán hàng qua lệnh chuyển khoản giả; mạo danh nhân viên Shopee, Lazada lôi kéo người dùng làm cộng tác viên bán hàng với hoa hồng hấp dẫn; sử dụng thông tin giả mạo cửa hàng, công ty kinh doanh có thực để lập tài khoản bán hàng trên Facebook, sàn thương mại điện tử; đăng bán sản phẩm có mức giá rẻ hơn niêm yết từ 3, 4 lần, cùng với đó là những những dòng mô tả như "giảm giá sốc", "thanh lý xả kho", nhưng mặt hàng được rao bán thực tế lại là hàng giả, hàng nhái. Ngoài ra, còn rất nhiều thủ đoạn tinh vi khác mà người tiêu dùng không thể lường trước được.

Cần chế tài phù hợp để ngăn chặn những rủi ro khi mua bán trực tuyến

Tổng cục trưởng Tổng cục Quản lý thị trường Trần Hữu Linh cho biết, thương mại điện tử hiện là môi trường hoạt động chủ yếu không chỉ của người bán, người mua mà cả với lực lượng chức năng. Với xu thế này, hàng giả, hàng nhái kinh doanh qua nền tảng thương mại điện tử đang dần trở nên phổ biến và đây sẽ là mặt trận đấu tranh chủ yếu của lực lượng quản lý thị trường trong thời gian tới. Tuy vậy, để công tác đấu tranh, xử lý các hành vi vi phạm đạt hiệu quả, thì các lực lượng chức năng cần có nguồn nhân lực, đặc biệt là công cụ, phương pháp phù hợp chứ không thể "tay không bắt giặc". Nếu không có chế tài phù hợp thì kinh doanh online sẽ trở thành nơi tàng trữ, phân phối, buôn bán hàng giả, lừa đảo chiếm đoạt tài sản ảnh hưởng đến hoạt động của doanh nghiệp, giảm niềm tin của người tiêu dùng và làm cản trở sự phát triển của nền kinh tế đất nước. Chống gian lận thương mại, hàng giả trên mạng cần có các giải pháp công nghệ cụ thể, để định danh, xác định được người mua, người bán, người vận chuyển, sản phẩm hàng hóa... góp phần phòng ngừa các rủi ro".

Do đó, người tiêu dùng cần nghiên cứu, tìm hiểu kỹ về hình thức mua sắm này. Nên mua hàng tại những trang web uy tín, được cấp phép hoạt động, có thông tin liên lạc rõ ràng (địa chỉ, số điện thoại, mã số thuế…); Tìm hiểu kỹ về các điều kiện và điều khoản của trang web đặc biệt là những điều khoản về bảo hành, trả lại hàng, hoàn tiền, giao nhận,…; người tiêu dùng có thể tìm kiếm thông tin về sản phẩm/dịch vụ trên internet như: nguồn gốc xuất xứ, tính năng, đánh giá (review) về sản phẩm/dịch vụ nhằm tránh trường hợp mua phải sản phẩm/dịch vụ kém chất lượng.

Cảnh giác với những yêu cầu cung cấp thông tin từ những trang web lạ như: họ tên, số điện thoại, ngày sinh, địa chỉ, sở thích, tiền sử khám bệnh… Đây có thể là những trang web sử dụng thông tin người tiêu dùng trái với quy định pháp luật, gây phiền toái cho người tiêu dùng hoặc thậm chí đánh cắp các thông tin tài chính của người tiêu dùng. Người tiêu dùng cũng phải thực sự là “người tiêu dùng thông minh”, hiểu rõ luật để tự bảo vệ mình. 

Về phía doanh nghiệp cần chú ý đến thiết kế luồng kinh doanh hợp lý, kiểm soát chặt chẽ truy xuất dữ liệu theo nguyên tắc “khách hàng truy cập thông tin với quyền hạn phù hợp định trước”. Tiếp đó, kiểm soát chặt chẽ và áp dụng các kiểm tra an toàn thông tin ngay từ khi phát triển ứng dụng và sau khi đưa vào cung cấp. Cuối cùng, doanh nghiệp cần định kỳ tiến hành rà soát và đánh giá lại mức độ an toàn của các hệ thống của mình vì theo thời gian hệ thống thường xuất hiện các lỗ hổng, rủi ro mới. Doanh nghiệp cần thay đổi cơ cấu kịp thời; chiến lược và phương pháp quản lý phù hợp; thích nghi với xu hướng mới; đầu tư và nâng cấp an ninh mạng để phòng ngừa tội phạm công nghệ cao nhằm khai thác triệt để những cơ hội và hạn chế tối thiểu những rủi ro, hạn chế mà thươn mại điện tử mang đến.

 An Dương