Bộ tiêu chuẩn ISO 59000 định hình chuỗi tiêu chuẩn mới về kinh tế tuần hoàn

Kinh tế tuần hoàn ngày càng được xem là một hướng đi quan trọng trong tiến trình phát triển bền vững. Tuy nhiên, chuyển từ nhận thức sang thực hành đòi hỏi doanh nghiệp phải có một khuôn khổ thống nhất, từ cách hiểu các khái niệm, xác lập nguyên tắc đến tổ chức thực hiện và đo lường kết quả.

Đó cũng là mục tiêu của bộ tiêu chuẩn ISO 59000 do Ủy ban kỹ thuật ISO/TC 323 xây dựng. Chuỗi tiêu chuẩn hướng tới việc giúp các tổ chức sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, hạn chế lãng phí, duy trì giá trị của sản phẩm và vật liệu trong nền kinh tế, đồng thời có cơ sở đánh giá mức độ tuần hoàn trong thực tế.

ISO 59000: Định hình khuôn khổ tiêu chuẩn cho chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn

Xây dựng khuôn khổ từ nguyên tắc đến đo lường

Trong chuỗi tiêu chuẩn này, ISO 59004:2024 đóng vai trò nền tảng khi xác lập hệ thống thuật ngữ, nguyên tắc và hướng dẫn triển khai kinh tế tuần hoàn. Tiêu chuẩn được thiết kế để áp dụng rộng rãi cho cả tổ chức công và tư, không phân biệt quy mô, lĩnh vực hoạt động hay vị trí trong chuỗi giá trị.

Trên nền tảng đó, ISO 59010:2024 tập trung vào chuyển đổi mô hình kinh doanh và mạng lưới giá trị. Thay vì chỉ điều chỉnh từng công đoạn riêng lẻ, tổ chức được định hướng xem xét lại cách tạo ra và duy trì giá trị, sử dụng tài nguyên cũng như mối quan hệ giữa các chủ thể trong toàn bộ chuỗi.

Để quá trình chuyển đổi không chỉ dừng ở mục tiêu hay cam kết, ISO 59020:2024 đưa ra khuôn khổ đo lường và đánh giá tính tuần hoàn. Đây là cơ sở để tổ chức theo dõi hiệu quả các hoạt động tuần hoàn, đặc biệt trong giảm sử dụng tài nguyên và thúc đẩy dòng tài nguyên tiếp tục được lưu chuyển trong nền kinh tế.

Một mắt xích khác là ISO 59014:2024, tập trung vào tính bền vững và khả năng truy xuất nguồn gốc trong thu hồi vật liệu thứ cấp. Việc xác định được nguồn gốc và quá trình thu hồi giúp vật liệu sau sử dụng có cơ sở để tiếp tục tham gia chu trình sản xuất một cách minh bạch và có kiểm soát.

Chuỗi ISO 59000 còn mở rộng sang dữ liệu về tính tuần hoàn của sản phẩm, phương pháp tiếp cận dựa trên hiệu suất và đánh giá việc triển khai mô hình kinh doanh. Nhờ đó, kinh tế tuần hoàn không chỉ được tiếp cận ở cấp độ nguyên tắc mà còn gắn với những công cụ cụ thể để tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá.

Sáu nguyên tắc cốt lõi của kinh tế tuần hoàn

ISO 59000 xác định sáu nguyên tắc gồm tư duy hệ thống; tạo giá trị thông qua hiệu quả tài nguyên; chia sẻ giá trị; bảo đảm tính khả dụng của tài nguyên; truy xuất nguồn gốc tài nguyên; bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái, đa dạng sinh học.

Tư duy hệ thống là một trong những điểm đáng chú ý. Theo cách tiếp cận này, một sản phẩm hay công đoạn sản xuất không được xem xét tách rời mà đặt trong mối quan hệ với các yếu tố kinh tế, môi trường và xã hội. Doanh nghiệp nhờ đó có thể nhìn rõ hơn tác động của việc khai thác, sử dụng và luân chuyển tài nguyên trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Hiệu quả tài nguyên cũng xuyên suốt các nguyên tắc của bộ tiêu chuẩn. Mục tiêu không đơn thuần là tiết giảm chi phí đầu vào mà hướng đến hạn chế lãng phí, tối ưu quá trình sản xuất và giảm áp lực lên nguồn tài nguyên thiên nhiên.

Bên cạnh đó, truy xuất nguồn gốc được coi là một yêu cầu quan trọng. Khả năng theo dõi tài nguyên trong chuỗi giá trị giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn nguồn vật liệu, tăng tính minh bạch và tạo cơ sở cho việc thu hồi, tái sử dụng hoặc đưa vật liệu trở lại chu trình sản xuất.

Kéo dài giá trị thay vì chỉ xử lý chất thải

Kinh tế tuần hoàn không đồng nghĩa với việc bổ sung một khâu tái chế ở cuối dây chuyền. Sự chuyển đổi sâu hơn nằm ở việc doanh nghiệp xem xét lại cách thiết kế sản phẩm, lựa chọn vật liệu, tổ chức sản xuất và xây dựng mô hình kinh doanh để tài nguyên được sử dụng hiệu quả và giá trị được duy trì lâu nhất có thể. Theo ISO 59004, quá trình này xoay quanh bốn nhóm hành động: tạo ra giá trị gia tăng, giữ lại giá trị, tái tạo hệ sinh thái và thu hồi giá trị.

Trong đó, giữ lại giá trị hướng tới kéo dài vòng đời của sản phẩm, linh kiện và vật liệu thông qua chia sẻ, tái sử dụng hoặc tái sản xuất. Khi sản phẩm không còn khả năng tiếp tục sử dụng, hoạt động thu gom, phân loại và tái chế trở thành mắt xích để thu hồi phần giá trị còn lại và đưa tài nguyên trở lại chu trình kinh tế.

Điều này cũng cho thấy điểm khác biệt căn bản giữa kinh tế tuần hoàn và cách tiếp cận chủ yếu tập trung xử lý chất thải. Bài toán tuần hoàn bắt đầu sớm hơn, ngay từ thiết kế sản phẩm, lựa chọn nguyên liệu, phương thức sản xuất đến cách sản phẩm được sử dụng, thu hồi và quản lý sau khi kết thúc vòng đời.

Với hệ thống hướng dẫn trải từ nguyên tắc, mô hình kinh doanh đến đo lường và truy xuất tài nguyên, ISO 59000 tạo khuôn khổ để các tổ chức từng bước đưa kinh tế tuần hoàn vào hoạt động thực tế. Trọng tâm không chỉ là một sản phẩm cuối cùng có được tái chế hay không, mà quan trọng hơn là tài nguyên được sử dụng ra sao, giá trị của sản phẩm và vật liệu được duy trì trong bao lâu, cũng như khả năng đưa chúng trở lại chu trình kinh tế thay vì trở thành chất thải.

Bảo Linh