Cần siết chặt hơn truy xuất nguồn gốc, tăng kiểm nghiệm đột xuất thực phẩm

Thực phẩm không an toàn vẫn ra thị trường

Rau xanh, thịt lợn vẫn tồn tại những nguy cơ đáng lo ngại về an toàn thực phẩm, từ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong rau củ đến việc sử dụng chất cấm trong chăn nuôi. Bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM cho biết, tình trạng rau trồng bị phun thuốc bảo vệ thực vật không đúng cách, nuôi heo sử dụng chất cấm và kinh doanh thịt không bảo đảm an toàn vẫn còn xảy ra.

Theo bà, việc kiểm soát chất lượng ngay tại vùng sản xuất có ý nghĩa quan trọng, bởi nếu để thực phẩm không an toàn đi qua nhiều khâu trung gian mới kiểm tra thì việc phát hiện, xử lý sẽ khó khăn hơn.

Thực tế, những vụ việc được cơ quan chức năng phát hiện trong năm 2026 cho thấy nguy cơ này không chỉ dừng lại ở cảnh báo. Mới đây, Công an TP.HCM thông tin về việc triệt phá đường dây sử dụng chất cấm Salbutamol trong chăn nuôi với quy mô lớn. Qua kiểm tra, lực lượng chức năng phát hiện 280 con lợn vận chuyển trên các phương tiện có kết quả dương tính với Salbutamol; trong đó, 80 con còn dương tính với virus dịch tả heo châu Phi.

Thịt và rau nhiễm chất cấm và thuốc bảo vệ thực vật gây ra không ít hệ lụy cho sức khỏe. Ảnh minh họa

Mở rộng điều tra tại 14 địa điểm liên quan, cơ quan chức năng phát hiện thêm 3.909 con lợn, trọng lượng hơn 500 tấn, dương tính với chất cấm này. Toàn bộ số lợn được phát hiện đã được xử lý, tiêu hủy theo quy định. Vụ việc cho thấy hành vi sử dụng chất cấm không chỉ diễn ra ở một cơ sở riêng lẻ mà có thể liên quan đến nhiều trang trại, đầu mối cung cấp và hoạt động vận chuyển liên tỉnh.

Còn tại thủ phủ chăn nuôi TP Đồng Nai cũng phát hiện trang trại hơn 2.300 con lợn dương tính chất cấm Salbutamol. Các đối tượng thường trộn Salbutamol với cám, sau đó cho lợn ngừng dùng trước khi xuất bán khoảng 10 ngày kết hợp cho uống thuốc giải độc hoặc điện giải để qua mặt khâu xét nghiệm.

Không chỉ thịt lợn, rau củ cũng là nhóm thực phẩm cần được giám sát chặt chẽ. Thuốc bảo vệ thực vật là công cụ cần thiết để phòng trừ sâu bệnh, bảo vệ năng suất cây trồng. Tuy nhiên, việc lạm dụng thuốc, sử dụng sản phẩm không nằm trong danh mục được phép hoặc thu hoạch khi chưa hết thời gian cách ly có thể khiến hóa chất tồn dư trên nông sản vượt giới hạn cho phép.

Nguy cơ mất an toàn từ việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật không chỉ xuất hiện ở một vài vùng sản xuất riêng lẻ. Tại diễn đàn Thuốc bảo vệ thực vật vùng Đồng bằng sông Cửu Long năm 2026, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết, bình quân lượng thuốc bảo vệ thực vật hóa học sử dụng tại khu vực này hơn 4,2 kg/ha. Đáng chú ý, tình trạng sử dụng thuốc ngoài danh mục, không đúng liều lượng, không bảo đảm thời gian cách ly vẫn tồn tại ở một số địa phương, dẫn đến cảnh báo về dư lượng trên nông sản từ các thị trường nhập khẩu.

Theo Cục Bảo vệ thực vật, Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng và danh mục cấm sử dụng tại Việt Nam được ban hành tại Thông tư 75/2025/TT-BNNMT. Việc có danh mục quản lý không đồng nghĩa mọi sản phẩm rau quả trên thị trường đều mặc nhiên an toàn. Hiệu quả kiểm soát còn phụ thuộc vào việc người sản xuất lựa chọn đúng thuốc, sử dụng đúng liều lượng, tuân thủ hướng dẫn và bảo đảm thời gian cách ly trước thu hoạch.

Nguy cơ càng khó nhận biết khi thực phẩm đã được thu hoạch, sơ chế và đưa ra các điểm bán. Rau có hình thức tươi xanh, thịt có màu sắc bắt mắt không phải là căn cứ đủ để khẳng định sản phẩm không chứa dư lượng hóa chất hay chất cấm. Người tiêu dùng thông thường cũng không thể nhận biết chính xác các chỉ tiêu này bằng cảm quan, mà cần có hoạt động lấy mẫu, kiểm nghiệm và giám sát của cơ quan chuyên môn.

Vấn đề đặt ra là nếu chỉ kiểm tra tại chợ, cửa hàng hoặc các điểm tập kết cuối cùng thì việc phát hiện vi phạm có thể đã chậm so với quá trình thực phẩm được sản xuất, vận chuyển và phân phối. Khi đó, một lô hàng không bảo đảm an toàn có thể đã được chia nhỏ, bán cho nhiều đầu mối, khiến việc thu hồi và xác định trách nhiệm trở nên phức tạp.

Siết kiểm soát từ sản xuất đến tiêu dùng

Một trong những nguyên nhân khiến thực phẩm không bảo đảm an toàn vẫn có thể lưu thông là chuỗi cung ứng còn nhiều khâu trung gian, trong khi hoạt động sản xuất và thu mua diễn ra phân tán ở nhiều địa phương. Đối với các đô thị lớn như TP.HCM, nguồn cung rau củ, thịt, cá phụ thuộc đáng kể vào các tỉnh, thành khác. Nếu mỗi địa phương kiểm soát theo một cách riêng, thiếu sự phối hợp và chia sẻ dữ liệu, việc theo dõi chất lượng thực phẩm xuyên suốt chuỗi cung ứng sẽ gặp nhiều khó khăn.

Đại diện Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM cũng cảnh báo tình trạng thương lái thu gom lợn từ nhiều nơi, đưa về các tỉnh, thành giết mổ theo hình thức thủ công, thiếu truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng. Việc vận chuyển qua nhiều đầu mối khiến cơ quan chức năng khó xác định chính xác nguồn gốc, đồng thời tạo thêm nguy cơ thực phẩm không bảo đảm an toàn lọt vào các điểm kinh doanh.

Đáng chú ý, các đối tượng được xác định có thủ đoạn cho lợn ngừng sử dụng chất cấm trước khi xuất bán khoảng 10 ngày, kết hợp cho uống thuốc giải độc hoặc điện giải nhằm đối phó với hoạt động xét nghiệm. Điều này cho thấy nếu chỉ kiểm tra ở một số thời điểm hoặc một vài khâu nhất định, nguy cơ bỏ lọt vi phạm vẫn hiện hữu.

Với rau củ, việc giám sát cũng cần được thực hiện thường xuyên tại vùng trồng, cơ sở sơ chế và các đầu mối thu mua. Tập trung kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, hóa chất và sản phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ; đồng thời yêu cầu rà soát, chuẩn hóa thông tin vùng trồng, tăng cường lấy mẫu kiểm nghiệm và kết nối dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Một giải pháp quan trọng khác là xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ thực phẩm an toàn. Theo bà Phạm Khánh Phong Lan, mô hình "Từ trang trại đến bàn ăn" cần được nhân rộng để người sản xuất tuân thủ quy trình kỹ thuật, được hướng dẫn kiểm soát chất lượng và có đầu ra ổn định. Khi siêu thị, doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu sản xuất, nguồn nguyên liệu được kiểm soát tốt hơn, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào hoạt động thu gom tự phát.

Về quản lý, Thông tư số 11/2026/TT-BCT quy định truy xuất nguồn gốc thực phẩm đặt ra trách nhiệm cụ thể đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh khi phát hiện thực phẩm không bảo đảm an toàn. Theo đó, cơ sở phải xác định lô hàng liên quan, rà soát hồ sơ sản xuất, kiểm nghiệm, thông báo cho các đơn vị phân phối để phối hợp thu hồi và báo cáo kết quả xử lý. Cơ quan chức năng cũng có trách nhiệm yêu cầu truy xuất khi phát hiện vi phạm trong quá trình kiểm tra, giám sát.

Bên cạnh truy xuất nguồn gốc, việc tăng cường lấy mẫu kiểm nghiệm đột xuất, hậu kiểm cơ sở sản xuất, kinh doanh và công khai những trường hợp vi phạm cần được thực hiện thường xuyên. Đặc biệt, cần kiểm soát chặt các cơ sở giết mổ, điểm tập kết, vận chuyển và phân phối thực phẩm, tránh tình trạng chỉ kiểm tra giấy tờ mà chưa đánh giá đầy đủ chất lượng thực tế của sản phẩm.

Đối với người tiêu dùng, nên ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, lựa chọn cơ sở kinh doanh uy tín, hạn chế mua sản phẩm không nhãn mác hoặc không xác định được nơi sản xuất. Rau củ cần được rửa kỹ dưới vòi nước sạch, loại bỏ phần dập hỏng và sơ chế phù hợp trước khi sử dụng. Tuy nhiên, các biện pháp rửa, ngâm thông thường không thể bảo đảm loại bỏ hoàn toàn dư lượng hóa chất nếu thực phẩm đã bị ô nhiễm vượt mức cho phép.

Về lâu dài, bảo đảm an toàn thực phẩm không thể chỉ trông chờ vào sự cẩn trọng của người mua. Trách nhiệm phải bắt đầu từ người sản xuất, đơn vị thu mua, vận chuyển đến cơ sở kinh doanh và cơ quan quản lý. Chỉ khi từng mắt xích được kiểm soát bằng quy trình rõ ràng, kiểm nghiệm thực chất và truy xuất minh bạch, nguy cơ rau tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, thịt chứa chất cấm mới có thể được ngăn chặn hiệu quả trước khi đến bàn ăn của người dân.

An Dương