Chung tay làm sạch thị trường phân bón Việt Nam

Phân bón giả: Không chỉ là câu chuyện gian lận thương mại

Nông nghiệp luôn giữ vị trí quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, bảo đảm an ninh lương thực, tạo sinh kế cho hàng triệu hộ nông dân và đóng góp tích cực vào tăng trưởng, xuất khẩu. Trong chuỗi giá trị ấy, phân bón là vật tư đầu vào thiết yếu, tác động trực tiếp đến năng suất, chất lượng cây trồng và hiệu quả sản xuất.

Những năm qua, ngành phân bón Việt Nam ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất, phát triển phân bón chuyên dùng, phân bón hữu cơ, sinh học và các sản phẩm thân thiện với môi trường. Hệ thống chính sách, pháp luật cùng hoạt động thanh tra, kiểm tra, kiểm soát thị trường cũng từng bước được quan tâm hoàn thiện.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, tình trạng sản xuất, kinh doanh phân bón giả, kém chất lượng, giả mạo nhãn hiệu và gian lận nguồn gốc xuất xứ vẫn diễn biến phức tạp.

Tại hội thảo “Phân bón giả - nhận diện – ngăn chặn và xử lý” với chủ đề: “Tăng cường phối hợp Nhà nước – Hiệp hội – Doanh nghiệp trong việc làm sạch thị trường phân bón Việt Nam” diễn ra ngày 16/10/2026 tại Hà Nội do Hiệp hội Phân bón Việt Nam tổ chức, ông Tạ Quang Hậu- Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương)- cho biết, việc có hơn 700 doanh nghiệp tham gia sản xuất, gia công phân bón, cùng số lượng lớn chủng loại và nhãn hiệu lưu thông, đặt ra những thách thức đối với công tác kiểm soát chất lượng thị trường.

Hội thảo “Phân bón giả - nhận diện – ngăn chặn và xử lý” với chủ đề: “Tăng cường phối hợp Nhà nước – Hiệp hội – Doanh nghiệp trong việc làm sạch thị trường phân bón Việt Nam”

 Trong 10 tháng đầu năm 2026, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 105 vụ vi phạm liên quan đến phân bón, với tổng số tiền xử phạt vi phạm hành chính là 3.631.662.888 đồng; đồng thời chuyển 4 vụ sang cơ quan điều tra. Các hành vi vi phạm chủ yếu gồm kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ, hàng nhập lậu, hàng giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu và vi phạm quy định về ghi nhãn hàng hóa.

Đáng chú ý, thủ đoạn vi phạm ngày càng tinh vi. Các đối tượng có thể cố tình giảm hàm lượng đạm, lân, kali so với tiêu chuẩn công bố, thay thế bằng phụ gia và nguyên liệu giá rẻ; thu gom bao bì cũ của các thương hiệu uy tín để đóng hàng giả; hoặc sử dụng chất tạo màu, chất độn để biến sản phẩm giá rẻ thành hàng hóa mang hình thức của những dòng phân bón cao cấp.

Trong khâu phân phối, hàng giả có thể đi qua nhiều tầng đại lý, được chia nhỏ để vận chuyển, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp hoặc tiêu thụ qua mạng xã hội, livestream. Một số đối tượng còn tổ chức hội thảo, chương trình tặng quà, giới thiệu kỹ thuật tại địa phương để tiếp cận trực tiếp người nông dân rồi nhanh chóng rút đi, gây khó khăn cho công tác hậu kiểm.

Những thủ đoạn này cho thấy, nếu chỉ kiểm tra từng điểm bán lẻ hoặc xử lý riêng lẻ từng công đoạn, cơ quan chức năng sẽ khó kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất, lưu thông và tiêu thụ phân bón giả.

Doanh nghiệp chân chính chịu thiệt hại nhiều chiều

Tại hội thảo, TS. Nguyễn Trí Ngọc- Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam- nhận định, phân bón giả và kém chất lượng không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật mà còn đe dọa trực tiếp quyền lợi của nông dân, uy tín doanh nghiệp chân chính và sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp.

Với người nông dân, hậu quả có thể bắt đầu từ việc cây trồng sinh trưởng kém, giảm năng suất, suy giảm chất lượng nông sản và tăng nguy cơ sâu bệnh. Đằng sau mỗi bao phân bón không bảo đảm chất lượng là nguy cơ mất vốn đầu tư, công sức lao động, thậm chí thiệt hại cả một vụ mùa.

Với doanh nghiệp, tổn thất không chỉ nằm ở doanh thu và thị phần. Ông Nguyễn Văn Luyện- Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam- cho biết, hàng giả tạo ra môi trường cạnh tranh bất bình đẳng bởi các đối tượng không phải chịu đầy đủ chi phí nguyên liệu đạt chuẩn, kiểm nghiệm chất lượng và các nghĩa vụ thuế như doanh nghiệp tuân thủ pháp luật. Nhờ đó, hàng giả có thể được bán với giá thấp hơn, kèm mức chiết khấu cao để lôi kéo đại lý.

Trong khi đó, các doanh nghiệp chân chính phải dành thêm nguồn lực cho công nghệ chống giả, truy xuất nguồn gốc và cải tiến bao bì nhằm bảo vệ sản phẩm. Những chi phí phát sinh này tiếp tục làm tăng giá thành, khiến cuộc cạnh tranh với hàng giả càng thêm bất lợi.

Đáng lo ngại hơn là thiệt hại về thương hiệu. Khi người nông dân sử dụng sản phẩm giả mạo nhãn hiệu nhưng không đạt hiệu quả, niềm tin có thể bị tổn hại đối với cả thương hiệu thật. Uy tín được gây dựng qua nhiều năm có thể bị ảnh hưởng chỉ bởi những sản phẩm giả mạo, trong khi việc khôi phục niềm tin đòi hỏi thời gian và chi phí lớn.

Ở góc độ rộng hơn, phân bón giả, kém chất lượng còn có nguy cơ góp phần làm suy thoái đất canh tác, ô nhiễm nguồn nước và ảnh hưởng đến chất lượng nông sản. Điều này đi ngược yêu cầu phát triển nền nông nghiệp xanh, hiện đại, hiệu quả và bền vững.

Bởi vậy, làm sạch thị trường phân bón không đơn thuần là bảo vệ quyền kinh doanh của doanh nghiệp hay xử lý một loại hàng hóa vi phạm. Đó còn là bảo vệ sinh kế nông dân, tài nguyên sản xuất và niềm tin đối với nông nghiệp Việt Nam.

Sản xuất phân bón tại Tổng Công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC)

Nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật

Để ngăn chặn phân bón giả, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi. Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong xây dựng chính sách, tổ chức quản lý và bảo đảm mọi chủ thể tham gia thị trường đều hoạt động trong một môi trường pháp lý minh bạch, bình đẳng. Các bộ, ngành và cơ quan chức năng cần rà soát những quy định còn bất cập trong quản lý lưu hành phân bón, công bố hàm lượng dinh dưỡng, ghi nhãn hàng hóa và truy xuất nguồn gốc. Những kẽ hở có thể bị lợi dụng để mượn danh, thuê giấy phép hoặc mã số lưu hành của đơn vị khác cần được nhận diện và khắc phục kịp thời.

Cùng với đó, cần tăng cường hậu kiểm đột xuất đối với cơ sở có dấu hiệu vi phạm hoặc nhận được phản ánh đáng tin cậy từ người dân, doanh nghiệp. Việc kiểm tra cần hướng đến toàn bộ chuỗi hoạt động, từ sản xuất, gia công, đóng gói đến vận chuyển, phân phối và bán lẻ, thay vì chỉ dừng ở khâu tiêu thụ cuối cùng.

Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển, quản lý thị trường không thể chỉ tập trung vào các cửa hàng truyền thống. Cần tăng cường kiểm soát hoạt động quảng cáo, livestream, chốt đơn và giao hàng qua mạng xã hội; đồng thời nâng cao trách nhiệm của các nền tảng số trong việc tiếp nhận phản ánh, xử lý nội dung vi phạm và ngăn chặn tài khoản kinh doanh hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc theo quy định pháp luật.

TS. Nguyễn Trí Ngọc cho rằng, công tác phòng, chống phân bón giả không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của một cơ quan, một lực lượng hay một doanh nghiệp. Cần có cơ chế phối hợp đồng bộ, thường xuyên và thực chất giữa Nhà nước, Hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp.

Trên tinh thần đó, Hiệp hội có thể làm đầu mối tiếp nhận phản ánh về dấu hiệu làm giả, làm nhái, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và cạnh tranh không lành mạnh; kiến nghị tháo gỡ những vướng mắc trong quá trình xác minh, kiểm tra và xử lý. Hiệp hội cũng cần tăng cường phổ biến quy định pháp luật, chia sẻ cảnh báo về thủ đoạn vi phạm.

Về phía doanh nghiệp, trách nhiệm không chỉ là bảo đảm chất lượng sản phẩm của mình mà còn chủ động tham gia bảo vệ sự minh bạch của toàn thị trường. Cần kiểm soát chặt chẽ quy trình sản xuất, hệ thống phân phối, bao bì và nhãn hiệu; áp dụng giải pháp truy xuất nguồn gốc phù hợp; đồng thời lưu giữ chứng cứ, chủ động cung cấp thông tin khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Những phản ánh từ doanh nghiệp cần được tiếp nhận và xử lý theo quy trình rõ ràng. Một cơ chế phối hợp hiệu quả phải bảo đảm thông tin được chuyển đến đúng đầu mối, có trách nhiệm tiếp nhận, có quy trình xác minh và có kết quả xử lý phù hợp. Đây là điều kiện quan trọng để biến những phản ánh riêng lẻ thành nguồn thông tin phục vụ quản lý thị trường, giúp phát hiện sớm và ngăn chặn vi phạm từ gốc.

Bên cạnh hoạt động quản lý, kiểm tra và xử lý vi phạm, nâng cao nhận thức của người nông dân cũng là giải pháp không thể thiếu. Người sử dụng cần được hướng dẫn lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, mua tại các cơ sở đáng tin cậy, kiểm tra nhãn hàng hóa và thông tin công bố, đồng thời cảnh giác với những quảng cáo quá mức, giá bán bất thường hoặc lời chào mời thiếu căn cứ.

Tuy nhiên, không thể đặt toàn bộ trách nhiệm nhận diện hàng giả lên vai người nông dân. Với bao bì, tem nhãn và mã truy xuất ngày càng tinh vi, người mua khó có thể tự xác định chất lượng chỉ bằng quan sát bên ngoài. Vì vậy, tuyên truyền phải đi đôi với hệ thống kiểm soát hiệu quả, cơ chế tiếp nhận phản ánh thuận tiện và trách nhiệm rõ ràng của các chủ thể trong chuỗi cung ứng.

“Một thị trường phân bón lành mạnh không chỉ cần những sản phẩm chất lượng, những doanh nghiệp chân chính, mà còn cần một môi trường pháp lý nghiêm minh, sự phối hợp hiệu quả và quyết tâm hành động của tất cả các bên liên quan”- TS Phùng Hà- Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam nhấn mạnh.

Lê Kim Liên