Đưa pháp luật sở hữu trí tuệ vào thực tiễn: Từ xử lý vụ việc đến thực thi dựa trên dữ liệu

Xâm phạm SHTT ngày càng tinh vi

Tại Hội thảo “Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa” diễn ra ngày 30/9/2026, ông Nguyễn Mạnh Hưng- Phó Tổng Biên tập Báo Bảo vệ pháp luật nhấn mạnh, SHTT ngày nay không đơn thuần là câu chuyện bảo vệ một nhãn hiệu, sáng chế hay sản phẩm. Trong nền kinh tế tri thức, tài sản trí tuệ ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng đối với doanh nghiệp, là yếu tố tạo nên lợi thế cạnh tranh và góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Hội thảo “Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa” 

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của các mô hình kinh doanh mới, đặc biệt là thương mại điện tử, các hành vi xâm phạm quyền SHTT cũng có nhiều biến đổi. Nếu trước đây hàng giả, hàng hóa giả mạo nhãn hiệu chủ yếu được phát hiện tại cửa hàng, chợ, kho hàng hoặc các cơ sở kinh doanh truyền thống thì nay hoạt động vi phạm có thể diễn ra trên website, sàn giao dịch thương mại điện tử, mạng xã hội và các ứng dụng trên thiết bị di động.

Các nhóm hàng hóa được xác định có nguy cơ vi phạm nổi cộm gồm thời trang, hàng tiêu dùng, điện tử - viễn thông, thực phẩm, vật tư nông nghiệp, dược phẩm, mỹ phẩm, vật liệu xây dựng, phụ tùng ô tô, xe máy... Trong đó, hành vi giả mạo nhãn hiệu và xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể.

‘Những diễn biến trên đang đặt ra yêu cầu phải đổi mới phương thức kiểm tra, kiểm soát và xử lý vi phạm”- ông Nguyễn Mạnh Hưng nêu rõ.

SHTT tiếp tục là một trong những điểm nóng

Ông Nguyễn Đức Lê- phó phòng nghiệp vụ Quản lý thị trường (QLTT) - Cục quản lý và phát triển thị trường trong nước- Bộ Công Thương cho biết, thời gian qua, lực lượng QLTT đã triển khai nhiều giải pháp nhằm kiểm soát hàng giả, hàng hóa xâm phạm quyền SHTT, từ tuyên truyền, nâng cao năng lực thực thi đến tăng cường kiểm tra, kiểm soát thị trường và phối hợp với các cơ quan chức năng, doanh nghiệp, chủ thể quyền.

Giai đoạn 2021-2025, lực lượng QLTT cả nước đã xử lý 19.876 vụ vi phạm về SHTT, với tổng số tiền phạt khoảng 241,2 tỷ đồng; trị giá hàng hóa tịch thu, tiêu hủy khoảng 235,2 tỷ đồng và chuyển cơ quan điều tra 37 vụ. Riêng năm 2024, lực lượng này xử lý 5.272 vụ; năm 2025 xử lý 4.540 vụ.

Các số liệu cho thấy công tác kiểm tra, xử lý đã được triển khai trên diện rộng. Đáng chú ý, phần lớn vụ việc được xử lý liên quan đến hành vi giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu.

Trong đợt cao điểm từ ngày 7 đến 30/5/2026, toàn lực lượng QLTT đã kiểm tra 4.701 vụ, xử lý 3.730 vụ với 4.147 hành vi vi phạm; chuyển cơ quan điều tra 37 vụ. Tổng số tiền phạt khoảng 41,4 tỷ đồng, trị giá tang vật khoảng 22,2 tỷ đồng.

Riêng lĩnh vực SHTT tiếp tục là một trong những điểm nóng. Lực lượng QLTT đã kiểm tra 1.862 vụ việc, phát hiện và xử lý 1.520 vụ xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, thu nộp ngân sách hơn 15 tỷ đồng tiền xử phạt và xử lý lượng hàng hóa vi phạm trị giá trên 12 tỷ đồng; chuyển cơ quan điều tra 24 vụ có dấu hiệu tội phạm.

Từ xử lý từng vụ việc sang thực thi dựa trên dữ liệu

Ông Nguyễn Đức Lê cho rằng, cần nâng cao năng lực phát hiện và xử lý vi phạm trên môi trường thương mại điện tử. Trên môi trường số, một gian hàng có thể được tạo lập và thay đổi trong thời gian rất ngắn. Thông tin về tài khoản, sản phẩm, phương thức giao dịch có thể bị thay đổi hoặc xóa bỏ. Trong khi đó, để xác định một hành vi có xâm phạm quyền SHTT hay không, cơ quan thực thi nhiều khi phải xác minh tình trạng bảo hộ, chủ thể quyền, đại diện chủ thể quyền, phạm vi ủy quyền cũng như các tổ chức, cá nhân được phép sản xuất, kinh doanh hoặc sử dụng nhãn hiệu.

Hiện những thông tin này còn phân tán ở nhiều cơ quan, tổ chức. Chưa có một nguồn dữ liệu thống nhất để lực lượng thực thi có thể nhanh chóng tra cứu, đối chiếu và xác minh ngay trong quá trình kiểm tra.

Việc phối hợp với chủ thể quyền cũng là yếu tố quan trọng. Trong nhiều trường hợp, cơ quan thực thi cần được cung cấp hồ sơ chứng minh quyền, thông tin ủy quyền, mẫu đối chứng, đặc điểm nhận diện hàng thật - hàng giả hoặc ý kiến chuyên môn. Nếu việc cung cấp thông tin chưa kịp thời, quá trình xác minh và xử lý vụ việc có thể bị kéo dài.

Bên cạnh đó, chứng cứ điện tử cũng đặt ra những yêu cầu mới. Dữ liệu trên internet có thể nhanh chóng bị thay đổi, xóa bỏ hoặc chuyển sang tài khoản khác. Việc liên kết tài khoản kinh doanh trực tuyến với người đứng sau, địa điểm lưu giữ hàng hóa và chuỗi cung ứng đòi hỏi sự chia sẻ thông tin giữa nhiều cơ quan.

Theo ông Nguyễn Đức Lê, để đáp ứng yêu cầu mới, định hướng quan trọng được đặt ra là chuyển dần từ phương thức xử lý từng vụ việc riêng lẻ sang thực thi dựa trên dữ liệu, quản lý rủi ro và phối hợp liên thông.

Ngày 17/7/2026, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 1782/QĐ-BCT về Kế hoạch hành động nhằm nâng cao hiệu quả thực thi quyền SHTT bằng biện pháp hành chính của Bộ Công Thương giai đoạn 2026-2027.

Theo đó, việc xây dựng hệ thống dữ liệu về thực thi quyền SHTT dành cho lực lượng QLTT và hệ thống cảnh báo gian lận thương mại trên môi trường trực tuyến được xác định là những hướng đi quan trọng.

Trọng tâm có thể hướng vào các tài khoản, gian hàng, nhóm hàng hóa và đối tượng có nguy cơ cao. Đồng thời, cần tăng cường chia sẻ thông tin giữa lực lượng QLTT, cơ quan quản lý thương mại điện tử, các nền tảng số và các lực lượng chức năng để truy vết chủ thể kinh doanh, kho hàng và chuỗi cung ứng phía sau hoạt động bán hàng trực tuyến.

Đối với những vụ việc nghiêm trọng, liên tỉnh, liên vùng hoặc có dấu hiệu tội phạm, việc phối hợp cần được thực hiện ngay từ giai đoạn xác minh, thu thập và củng cố chứng cứ. Sự phối hợp sớm giữa QLTT, Công an, Hải quan, cơ quan quản lý nhà nước về SHTT và các cơ quan liên quan sẽ giúp quá trình chuyển giao hồ sơ được kịp thời, đầy đủ hơn.

Gian trưng bày "Hàng thật, hàng giả" tại hội thảo

Bảo vệ sáng tạo, bảo vệ thị trường

Tại Hội thảo, thông điệp được nhấn mạnh không chỉ nằm ở việc xử lý bao nhiêu vụ vi phạm hay thu bao nhiêu tiền phạt. Hiệu quả thực thi pháp luật về SHTT cần được nhìn nhận rộng hơn, đó là khả năng bảo vệ giá trị sáng tạo, bảo vệ doanh nghiệp tuân thủ pháp luật, bảo vệ người tiêu dùng và củng cố niềm tin của thị trường.

Một thị trường lành mạnh không thể để hàng giả cạnh tranh với hàng thật, hành vi sao chép làm suy giảm giá trị của sáng tạo, hay doanh nghiệp chấp hành pháp luật phải chịu bất lợi trước những chủ thể cố tình vi phạm.

Vì vậy, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về SHTT không chỉ là nhiệm vụ của riêng một lực lượng. Đây là công việc cần sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, lực lượng thực thi, chủ thể quyền, doanh nghiệp, các nền tảng số và người tiêu dùng.

Lê Kim Liên