Giải thưởng Chất lượng Quốc gia: Bước chuyển mình từ quản lý hành chính sang thúc đẩy quản trị xuất sắc

Giải thưởng Chất lượng Quốc gia (tiền thân là Giải thưởng Chất lượng Việt Nam) được khởi xướng từ tháng 8/1995 nhằm thúc đẩy phong trào Năng suất - Chất lượng. Dựa trên mô hình 7 tiêu chí của Giải thưởng Malcolm Baldrige (Hoa Kỳ), tính đến nay đã có 2.163 lượt tổ chức, doanh nghiệp được tặng GTCLQG và 57 lượt đơn vị đạt Giải thưởng Chất lượng Quốc tế Châu Á – Thái Bình Dương. Sau khi được luật hóa vào năm 2007 và hoàn thiện qua các nghị định, GTCLQG trở thành giải thưởng chất lượng duy nhất do Thủ tướng Chính phủ xét tặng, ghi nhận những đơn vị xuất sắc và tạo động lực cải tiến hiệu quả hoạt động.

Tuy nhiên, thực tế triển khai giai đoạn qua cũng bộc lộ một số hạn chế. Năm 2026 đánh dấu bước ngoặt lớn khi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 và Nghị định số 37/2026/NĐ-CP ra đời. Việc xây dựng Thông tư mới thay thế Thông tư số 27/2019/TT-BKHCN là yêu cầu cấp thiết để thống nhất pháp luật, đồng thời là lời giải cho bài toán nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Đột phá tư duy: Khơi thông "nút thắt" thủ tục và điều kiện tham dự

Điểm mới mang tính đột phá nhất trong đợt hoàn thiện thể chế lần này là sự thay đổi hoàn toàn tư duy quản lý của cơ quan nhà nước. Thay vì coi đây là một thủ tục hành chính mang tính bắt buộc và kiểm soát, các thủ tục về GTCLQG đã chính thức được bãi bỏ khỏi danh mục thủ tục hành chính. Sự chuyển đổi này giúp quy trình trở nên linh hoạt, loại bỏ tình trạng hồ sơ rườm rà chỉ để đáp ứng yêu cầu "giấy tờ", đưa giải thưởng trở thành một hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp áp dụng các phương thức quản lý tiên tiến. Đồng thời, Quyết định tặng giải thưởng hiện nay đã được Thủ tướng Chính phủ giao cho Bộ Khoa học và Công nghệ thực hiện nhằm đảm bảo việc xét tặng và tôn vinh diễn ra kịp thời hơn.

Ban tổ chức trao giải cho doanh nghiệp. Ảnh ST

Bên cạnh đó, các quy định mới cũng tập trung khắc phục những "nút thắt" từng khiến nhiều doanh nghiệp e ngại. Đáng chú ý là sự linh hoạt trong điều kiện chấp hành pháp luật. Quy định "không vi phạm pháp luật trong 36 tháng" trước đây vốn rất khắt khe, khiến nhiều doanh nghiệp lớn bị loại chỉ vì những sơ suất vô ý, nay đã được chuyển sang tiêu chí "Chấp hành các quy định của pháp luật". Thay đổi này giúp quá trình xét tặng không bỏ sót những đơn vị có sản phẩm tiêu biểu, đóng góp lớn cho xã hội nhưng vô tình gặp sai sót nhỏ mang tính khách quan hoặc không hệ thống. Quy trình thẩm định cũng được tinh gọn đáng kể khi rút ngắn chỉ còn một cấp Hội đồng quốc gia. Với đội ngũ chuyên gia đánh giá được đào tạo bài bản, sự thay đổi này khắc phục triệt để tình trạng chuyên gia cấp sơ tuyển mỏng và thiếu nghiệp vụ như trước, giúp quá trình xét tặng thông suốt và nhất quán hơn.

Tích hợp giá trị thời đại và nâng tầm quyền lợi cho doanh nghiệp

Để giải thưởng thực sự là "mô hình chuẩn" cho các tổ chức, hệ thống tiêu chí mới đã bổ sung những yêu cầu mang tính cấp thiết của thời đại. Tiêu biểu là việc yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh được sự phát triển bền vững thông qua các yếu tố ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị). Bên cạnh đó, chuyển đổi số không còn dừng lại ở mức khuyến khích mà được tích hợp sâu vào các hạng mục đánh giá. Doanh nghiệp tham gia phải có chiến lược số hóa rõ ràng ngay từ khâu hoạch định, đảm bảo an toàn mạng, quản trị rủi ro tài sản số và biết sử dụng dữ liệu để đưa ra các quyết định điều hành chính xác.

Đổi lại những tiêu chuẩn khắt khe đó, doanh nghiệp đạt giải sẽ được hưởng một hệ thống quyền lợi toàn diện và thực chất hơn:

Về tài chính và nguồn lực: Được ưu tiên tiếp cận ngân sách nhà nước và các quỹ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo để tài trợ cho nghiên cứu, cải tiến sản phẩm, nâng cao năng suất và giải pháp tiết kiệm năng lượng.

Về thương hiệu và quảng bá: Được cấp Cúp, Giấy chứng nhận, được phép sử dụng biểu trưng giải thưởng trên các ấn phẩm truyền thông. Đồng thời, doanh nghiệp được hỗ trợ kết nối hợp tác quốc tế để mở rộng thị trường xuất khẩu. Đặc biệt, những đơn vị đạt Giải Vàng sẽ được Bộ Khoa học và Công nghệ đề cử tham dự các giải thưởng chất lượng tầm khu vực và quốc tế.

Về phát triển nhân lực: Được hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu và nhận các hình thức khen thưởng từ các bộ, ngành, địa phương theo quy định.

Có thể khẳng định, Giải thưởng Chất lượng Quốc gia theo quy định mới đã không còn là một cuộc thi mang nặng tính hành chính. Đây đã trở thành một hành trình đồng hành, hỗ trợ các tổ chức, doanh nghiệp Việt Nam tiến tới sự xuất sắc. Những đổi mới mạnh mẽ về tư duy, hình thức và bản chất sẽ biến giải thưởng thành ngày hội về chất lượng, tạo động lực nâng cao năng suất và vị thế của thương hiệu Việt trên trường quốc tế.

*Ths. Trần Minh Khánh

Văn phòng GTCLQG – Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam