Hạ tầng chất lượng thúc đẩy chuỗi cung ứng toàn cầu phát triển minh bạch và bền vững

Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO) vừa công bố tài liệu Creating Value along Supply Chains – Driving Transparency, Safety and Sustainability with Quality Infrastructure trong khuôn khổ Diễn đàn Chất lượng toàn cầu 2026 (Global Quality Forum 2026), phân tích vai trò của hạ tầng chất lượng trong thúc đẩy phát triển bền vững và nâng cao giá trị của các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hiện nay, chuỗi cung ứng toàn cầu đóng vai trò quan trọng đối với thương mại, tạo việc làm và bảo đảm sinh kế cho hơn 450 triệu người. Tuy nhiên, quá trình sản xuất, phân phối hàng hóa lại đối mặt với nhiều thách thức liên quan đến ô nhiễm môi trường, sử dụng tài nguyên, điều kiện lao động và tính minh bạch trong quản lý. Bên cạnh đó là sự gia tăng các quy định về trách nhiệm giải trình, doanh nghiệp không chỉ phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật mà còn cần cung cấp bằng chứng đáng tin cậy về nguồn gốc, chất lượng và tính bền vững của sản phẩm.

Trong bối cảnh đó, hạ tầng chất lượng được xem là công cụ quan trọng giúp chuyển những cam kết về môi trường, xã hội và quản trị thành các kết quả có thể đo lường, kiểm tra và xác minh, tạo cơ sở nâng cao niềm tin giữa nhà sản xuất, đối tác thương mại và người tiêu dùng.

Tiêu chuẩn quốc tế tạo nền tảng cho sản xuất và thương mại bền vững

Hạ tầng chất lượng được hình thành từ năm thành phần chủ yếu gồm tiêu chuẩn hóa, đo lường, công nhận, đánh giá sự phù hợp và giám sát thị trường. Các thành phần này có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ bảo đảm sản phẩm, dịch vụ và quá trình sản xuất đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn và bảo vệ môi trường.

Trong đó, tiêu chuẩn đóng vai trò thiết lập các yêu cầu và hướng dẫn thống nhất, giúp doanh nghiệp kiểm soát hoạt động sản xuất, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và cải thiện điều kiện lao động. Việc áp dụng tiêu chuẩn quốc tế còn góp phần hạn chế sự khác biệt về yêu cầu kỹ thuật giữa các thị trường, tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại xuyên biên giới.

Một số tiêu chuẩn được UNIDO nhấn mạnh gồm ISO 9001 về hệ thống quản lý chất lượng, ISO 14001 về hệ thống quản lý môi trường, ISO 50001 về hệ thống quản lý năng lượng, ISO 20400 hướng dẫn mua sắm bền vững và ISO 46001 về hệ thống quản lý hiệu quả sử dụng nước. Đây là những công cụ hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao hiệu quả quản lý, tiết kiệm nguyên vật liệu, năng lượng và giảm thiểu tác động môi trường trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Không chỉ giới hạn ở các yếu tố kỹ thuật và môi trường, tiêu chuẩn còn góp phần giải quyết những vấn đề xã hội trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. ISO 26000 về trách nhiệm xã hội cùng các tiêu chuẩn bền vững tự nguyện hỗ trợ tổ chức thúc đẩy điều kiện lao động công bằng, bảo vệ quyền con người và thực hiện trách nhiệm đối với cộng đồng.

Đáng chú ý, dự thảo ISO/DIS 37200 về quản lý nguy cơ nô lệ hiện đại hướng tới hỗ trợ tổ chức nhận diện, phòng ngừa và ứng phó với lao động cưỡng bức, buôn bán người cùng các hình thức bóc lột lao động trong chuỗi cung ứng. Điều này cho thấy phạm vi tiêu chuẩn hóa đang mở rộng từ kiểm soát chất lượng sản phẩm sang quản lý toàn diện các tác động môi trường và xã hội.

Hạ tầng chất lượng góp phần nâng cao tính minh bạch, an toàn và phát triển bền vững trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đo lường và đánh giá sự phù hợp nâng cao độ tin cậy của chuỗi cung ứng

Bên cạnh tiêu chuẩn, đo lường đóng vai trò cung cấp dữ liệu chính xác, nhất quán và có khả năng so sánh quốc tế. Các thông tin về mức tiêu thụ năng lượng, lượng nước sử dụng, nguyên vật liệu, phát thải khí nhà kính hay chất thải phát sinh đều cần được xác định thông qua những phương pháp đo lường đáng tin cậy.

Đây là cơ sở để doanh nghiệp đánh giá hiệu quả sử dụng tài nguyên, kiểm soát tác động môi trường và chứng minh kết quả thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Khi dữ liệu thiếu tính chính xác hoặc không được đo lường theo phương pháp thống nhất, việc đánh giá và so sánh hiệu quả môi trường giữa các doanh nghiệp, sản phẩm hay thị trường sẽ gặp nhiều khó khăn.

Trong khi đó, hoạt động đánh giá sự phù hợp thông qua thử nghiệm, kiểm định và chứng nhận giúp xác định sản phẩm, quá trình sản xuất và dịch vụ có đáp ứng các yêu cầu đã được thiết lập hay không. Đây cũng là công cụ xác minh những tuyên bố liên quan đến hiệu quả năng lượng, dấu chân carbon, phát thải khí nhà kính và trách nhiệm môi trường, xã hội.

Hoạt động công nhận góp phần bảo đảm năng lực của các tổ chức đánh giá sự phù hợp, qua đó nâng cao độ tin cậy của kết quả thử nghiệm, kiểm định và chứng nhận. Sự kết hợp giữa đo lường chính xác, tiêu chuẩn thống nhất và đánh giá sự phù hợp có năng lực giúp hạn chế những tuyên bố về tính bền vững thiếu căn cứ, đồng thời củng cố niềm tin của cơ quan quản lý, đối tác thương mại và người tiêu dùng.

Cùng với đó, giám sát thị trường giữ vai trò bảo đảm hàng hóa lưu thông đáp ứng các quy định bắt buộc về an toàn, sức khỏe và môi trường. Hoạt động này góp phần ngăn chặn sản phẩm không phù hợp, bảo vệ người tiêu dùng và duy trì môi trường cạnh tranh công bằng.

Chuyển đổi số mở rộng khả năng truy xuất và kiểm soát chất lượng

Sự phát triển của công nghệ số đang tạo ra những thay đổi trong phương thức quản lý chuỗi cung ứng. Trí tuệ nhân tạo, chuỗi khối và Internet vạn vật ngày càng được ứng dụng nhằm nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc, giám sát quá trình sản xuất và tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên.

Một công cụ đáng chú ý là hộ chiếu sản phẩm số cho phép lưu trữ thông tin về nguyên vật liệu, quá trình sản xuất, tác động môi trường, khả năng sửa chữa, tái chế và mức độ tuân thủ của sản phẩm trong suốt vòng đời. Thông qua đó, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng có thể tiếp cận thông tin phục vụ đánh giá chất lượng và tính bền vững.

Tuy nhiên, hiệu quả của hệ thống này phụ thuộc vào độ chính xác và khả năng kiểm chứng của dữ liệu. Tiêu chuẩn, đo lường, công nhận và đánh giá sự phù hợp chính là nền tảng kỹ thuật giúp bảo đảm thông tin được ghi nhận có tính nhất quán, có thể so sánh và được thị trường thừa nhận.

Đồng thời, xu hướng phát triển tiêu chuẩn có thể đọc bằng máy cho phép tích hợp trực tiếp các yêu cầu kỹ thuật vào phần mềm và hệ thống quản lý, hỗ trợ tự động hóa quá trình kiểm tra sự tuân thủ. Đây là hướng phát triển đáng chú ý của hạ tầng chất lượng thông minh, đặc biệt đối với các ngành sản xuất có chuỗi cung ứng phức tạp.

Kinh nghiệm quốc tế và yêu cầu nâng cao năng lực doanh nghiệp

Thực tiễn triển khai tại nhiều quốc gia cho thấy việc đầu tư vào hạ tầng chất lượng có thể tạo ra những chuyển biến tích cực về năng suất, chất lượng sản phẩm và khả năng tiếp cận thị trường.

Thông qua Chương trình Chất lượng và Tiêu chuẩn toàn cầu do UNIDO và Chính phủ Thụy Sĩ phối hợp triển khai, các hộ trồng cọ dầu quy mô nhỏ tại Ghana được hỗ trợ đào tạo, nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn sản xuất dầu cọ bền vững RSPO. Hoạt động này góp phần cải thiện chất lượng sản phẩm, tăng năng suất lên gấp ba lần và mở rộng cơ hội tiếp cận các thị trường có giá trị cao.

Tại Costa Rica, việc tăng cường truy xuất nguồn gốc trong chuỗi cà phê góp phần hỗ trợ sản xuất không gây mất rừng, đồng thời thúc đẩy quản lý đất bền vững trong chăn nuôi. Trong khi đó, Indonesia tập trung nâng cao chất lượng và khả năng đáp ứng yêu cầu quốc tế đối với các sản phẩm tôm, cá măng và rong biển, hỗ trợ các nhà sản xuất nhỏ tham gia chuỗi cung ứng bền vững.

Đối với lĩnh vực công nghiệp, dự án PRO-Motion tại Colombia trong giai đoạn 2017 - 2021 đã hỗ trợ ngành ô tô và linh kiện nâng cao năng lực hạ tầng chất lượng. Hơn 2.100 đại diện được tăng cường năng lực về đánh giá tác động quy định và thực hành quản lý tốt, góp phần hài hòa 9 quy định kỹ thuật với các chuẩn mực quốc tế. Dự án cũng hỗ trợ xây dựng, cập nhật 17 tiêu chuẩn, tăng cường năng lực đo lường và số hóa hoạt động tiêu chuẩn hóa.

Những kinh nghiệm trên cho thấy hạ tầng chất lượng không chỉ là công cụ kiểm soát sản phẩm mà còn tạo điều kiện nâng cao năng suất, cải thiện hiệu quả sản xuất và mở rộng khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Đối với Việt Nam, đặc biệt trong các ngành xuất khẩu như dệt may, nông sản, thực phẩm và sản phẩm công nghiệp, việc tăng cường áp dụng tiêu chuẩn quốc tế, nâng cao năng lực đo lường, truy xuất nguồn gốc và đánh giá sự phù hợp có ý nghĩa quan trọng trong đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Trong xu hướng thương mại gắn với phát triển bền vững, khả năng chứng minh sự tuân thủ đang trở thành yếu tố cạnh tranh của doanh nghiệp. Vì vậy, phát triển đồng bộ hạ tầng chất lượng, gắn hoạt động tiêu chuẩn hóa, đo lường, công nhận và đánh giá sự phù hợp với nhu cầu thực tế của sản xuất sẽ góp phần nâng cao chất lượng hàng hóa, tăng khả năng tiếp cận thị trường và thúc đẩy sự tham gia bền vững của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng quốc tế.

Bảo Linh