Hạ tầng chất lượng trở thành công cụ quan trọng trong ứng phó biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu không chỉ đặt ra yêu cầu cắt giảm phát thải khí nhà kính mà còn đòi hỏi các quốc gia nâng cao khả năng thích ứng, bảo vệ hệ sinh thái và sử dụng hiệu quả nguồn lực. Tuy nhiên, để đánh giá một giải pháp giảm phát thải có thực sự hiệu quả hay một dự án môi trường có tạo ra những tác động tích cực như cam kết, cần có hệ thống dữ liệu chính xác và phương pháp kiểm chứng đáng tin cậy.

Đây là vấn đề trọng tâm được UNIDO đề cập trong báo cáo Quality Infrastructure for Climate Action, đã phân tích rõ vai trò của hạ tầng chất lượng trong ba lĩnh vực có mối quan hệ chặt chẽ gồm giảm nhẹ biến đổi khí hậu, thích ứng với tác động khí hậu và bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời làm rõ những điều kiện kỹ thuật cần thiết để nâng cao hiệu quả các chính sách môi trường.

Tiêu chuẩn và đo lường tạo cơ sở cho hành động khí hậu

Theo UNIDO, hạ tầng chất lượng bao gồm năm thành phần cốt lõi: tiêu chuẩn hóa, đo lường, công nhận, đánh giá sự phù hợp và giám sát thị trường. Các thành phần này tạo thành hệ thống hỗ trợ kiểm soát chất lượng sản phẩm, công nghệ và quy trình, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá tác động môi trường và mức độ thực hiện các mục tiêu khí hậu.

Trong đó, tiêu chuẩn đóng vai trò thiết lập những yêu cầu và phương pháp thống nhất để tổ chức, doanh nghiệp quản lý phát thải, sử dụng năng lượng hiệu quả và giảm thiểu tác động môi trường. Các tiêu chuẩn ISO 14001 về hệ thống quản lý môi trường, ISO 50001 về hệ thống quản lý năng lượng, cùng bộ tiêu chuẩn ISO 14064 về khí nhà kính và ISO 14067 về dấu chân carbon của sản phẩm là những công cụ hỗ trợ quan trọng trong quá trình chuyển đổi sang sản xuất ít phát thải.

Đối với thích ứng biến đổi khí hậu, bộ tiêu chuẩn ISO 14090 cung cấp hướng dẫn đánh giá rủi ro, xác định mức độ dễ bị tổn thương và xây dựng kế hoạch thích ứng phù hợp với điều kiện của từng địa phương, tổ chức. Tuy nhiên, UNIDO chỉ ra rằng hệ thống tiêu chuẩn và phương pháp đo lường hiện vẫn tập trung nhiều hơn vào giảm phát thải, trong khi việc lượng hóa hiệu quả thích ứng khí hậu còn gặp không ít khó khăn.

Bên cạnh tiêu chuẩn, đo lường giữ vai trò bảo đảm tính chính xác và khả năng so sánh của dữ liệu môi trường. Từ xác định lượng khí nhà kính phát thải, theo dõi chất lượng không khí đến đánh giá hiệu suất thiết bị năng lượng tái tạo, các phép đo cần có độ tin cậy và khả năng truy xuất chuẩn đo lường. Đây là cơ sở để cơ quan quản lý và doanh nghiệp đánh giá hiệu quả thực hiện các biện pháp giảm phát thải, đồng thời cung cấp thông tin phục vụ hoạch định chính sách.

Hạ tầng chất lượng góp phần nâng cao độ tin cậy của dữ liệu môi trường, hỗ trợ giảm phát thải khí nhà kính, thích ứng biến đổi khí hậu và bảo tồn đa dạng sinh học.

Công nhận và đánh giá sự phù hợp nâng cao độ tin cậy của dữ liệu môi trường

Một nội dung đáng chú ý trong báo cáo là vai trò của hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm tra (MRV) đối với hoạt động ứng phó biến đổi khí hậu. Hệ thống này cho phép theo dõi lượng phát thải, đánh giá kết quả giảm phát thải và xác minh thông tin được công bố, qua đó tạo cơ sở cho việc thực hiện các cam kết quốc tế và huy động nguồn lực tài chính khí hậu.

Theo UNIDO, hiệu quả của MRV phụ thuộc trực tiếp vào năng lực hạ tầng chất lượng. Nếu tiêu chuẩn bảo đảm sự thống nhất về phương pháp, đo lường cung cấp dữ liệu chính xác thì hoạt động công nhận và đánh giá sự phù hợp giúp xác nhận năng lực của các tổ chức thực hiện thử nghiệm, chứng nhận, thẩm định và thẩm tra.

Các tiêu chuẩn như ISO/IEC 17025 đối với phòng thử nghiệm, ISO/IEC 17029 về thẩm định và thẩm tra, ISO 14065 đối với tổ chức thẩm định và thẩm tra thông tin môi trường góp phần thiết lập những yêu cầu về năng lực kỹ thuật, tính khách quan và độ tin cậy của kết quả đánh giá.

Vai trò này ngày càng quan trọng khi thị trường carbon và các cơ chế tài chính xanh phát triển. Để được công nhận và giao dịch, kết quả giảm phát thải cần được lượng hóa theo phương pháp phù hợp và xác minh độc lập. Hạ tầng chất lượng vì vậy không chỉ phục vụ quản lý môi trường mà còn góp phần tạo niềm tin cho nhà đầu tư, hạn chế những tuyên bố thiếu căn cứ về tính bền vững của sản phẩm, dự án. Báo cáo cũng nhấn mạnh sự cần thiết của hoạt động giám sát thị trường nhằm phát hiện, xử lý những sản phẩm không đáp ứng yêu cầu môi trường hoặc sử dụng nhãn, thông tin về hiệu quả năng lượng và trung hòa carbon gây hiểu lầm cho người tiêu dùng.

Từ giảm phát thải đến bảo tồn đa dạng sinh học và huy động tài chính xanh

Không giới hạn ở việc kiểm soát khí nhà kính, UNIDO mở rộng vai trò của hạ tầng chất lượng sang bảo tồn thiên nhiên, phục hồi hệ sinh thái và phát triển các giải pháp thích ứng dựa vào tự nhiên.

Một ví dụ được đề cập là chương trình phát triển mô hình nuôi tôm kết hợp phục hồi rừng ngập mặn tại Bắc Kalimantan, Indonesia. Thông qua việc áp dụng tiêu chuẩn, nâng cao năng lực thử nghiệm chất lượng nước, kiểm soát dư lượng, chứng nhận và truy xuất nguồn gốc, chương trình hỗ trợ người nuôi cải thiện hoạt động sản xuất, đồng thời phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn.

Theo số liệu UNIDO công bố, đến năm 2025, chương trình đã thu hút 26 hộ nuôi tham gia quản lý khoảng 400 ha ao nuôi, hỗ trợ phục hồi hơn 65.650 cây mầm ngập mặn và cải thiện năng suất nuôi tôm. Trường hợp này cho thấy việc kết hợp tiêu chuẩn kỹ thuật với quản lý hệ sinh thái có thể tạo ra lợi ích đồng thời về kinh tế, môi trường và khả năng thích ứng khí hậu.

Ở góc độ tài chính, báo cáo dẫn số liệu cho thấy dòng vốn dành cho các hoạt động gây tác động tiêu cực đến thiên nhiên vẫn lớn hơn nhiều so với nguồn tài chính đầu tư vào các giải pháp dựa vào thiên nhiên. Trong bối cảnh đó, khả năng đo lường và xác minh kết quả môi trường trở thành điều kiện quan trọng để thu hút đầu tư, bởi các dự án chỉ có thể tạo dựng niềm tin khi chứng minh được tác động thực tế.

UNIDO cũng lưu ý rằng hạ tầng chất lượng là công cụ hỗ trợ chứ không tự động bảo đảm thành công của các chính sách khí hậu. Hiệu quả cuối cùng còn phụ thuộc vào năng lực quản trị, thực thi quy định và mức độ áp dụng của doanh nghiệp, thị trường.

Yêu cầu phát triển hạ tầng chất lượng phục vụ chuyển đổi xanh tại Việt Nam

Những phân tích của UNIDO đặt ra vấn đề có ý nghĩa thực tiễn đối với Việt Nam trong quá trình thực hiện các mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế xanh.

Khi yêu cầu về dấu chân carbon, hiệu quả năng lượng, truy xuất nguồn gốc và công bố thông tin môi trường ngày càng được chú trọng trong thương mại quốc tế, doanh nghiệp cần có khả năng chứng minh sự tuân thủ bằng dữ liệu chính xác và kết quả đánh giá đáng tin cậy. Điều này đòi hỏi hệ thống tiêu chuẩn, đo lường, thử nghiệm, công nhận và đánh giá sự phù hợp trong nước tiếp tục được nâng cao năng lực, đặc biệt ở những lĩnh vực liên quan đến phát thải, năng lượng, vật liệu xanh và kinh tế tuần hoàn.

Đối với hoạt động thích ứng biến đổi khí hậu, việc phát triển phương pháp đánh giá rủi ro, đo lường hiệu quả các giải pháp bảo vệ hệ sinh thái và xác minh kết quả môi trường cũng cần được quan tâm. Đây là cơ sở để các chương trình, dự án có thể đánh giá hiệu quả thực hiện, đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận các nguồn tài chính khí hậu.

Bên cạnh đầu tư năng lực kỹ thuật, việc hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận tiêu chuẩn, dịch vụ thử nghiệm, chứng nhận và thẩm tra cần được chú trọng nhằm giảm chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tham gia chuỗi cung ứng bền vững.

Từ những nội dung được UNIDO đề cập có thể thấy, hiệu quả hành động khí hậu không chỉ được quyết định bởi mục tiêu giảm phát thải hay quy mô đầu tư công nghệ, mà còn phụ thuộc vào khả năng đo lường và kiểm chứng những kết quả đạt được. Đối với Việt Nam, phát triển hạ tầng chất lượng theo hướng đồng bộ, được quốc tế thừa nhận và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi xanh sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch của dữ liệu môi trường, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và hỗ trợ thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

Bảo Linh