Hạ tầng năng lượng thông minh - nền tảng phát triển đô thị Việt Nam bền vững

Quá trình đô thị hóa đang tạo ra áp lực lớn đối với hệ thống hạ tầng kỹ thuật, trong đó hạ tầng năng lượng là một trong những lĩnh vực chịu tác động rõ nét nhất. Hiện nay, các đô thị tiêu thụ khoảng 70% tổng năng lượng và phát thải hơn 75% lượng khí nhà kính trên toàn cầu. Trong bối cảnh yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải carbon ngày càng cấp thiết, phát triển mô hình đô thị thông minh, đô thị xanh và đô thị phát thải carbon thấp đã trở thành xu hướng tất yếu.

Theo KTS. Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, tại Việt Nam, Nghị quyết số 06-NQ/TW cùng với cam kết đạt mức phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 được Chính phủ đưa ra tại Hội nghị COP26 đã đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình phát triển đô thị theo hướng sử dụng năng lượng hiệu quả, thúc đẩy tăng trưởng xanh và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số. Cụ thể hóa chủ trương này, Nghị định số 269/2025/NĐ-CP của Chính phủ về phát triển đô thị thông minh đã xác định phát triển hạ tầng năng lượng thông minh là một trong những nội dung trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng năng lượng và hướng tới phát triển đô thị bền vững.

Chia sẻ về mối quan hệ giữa đô thị thông minh, đô thị xanh và đô thị phát thải carbon thấp, KTS. Trần Ngọc Chính cho hay, ba mô hình đô thị gồm đô thị thông minh, đô thị xanh và đô thị phát thải carbon thấp có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau, cùng hướng tới mục tiêu phát triển đô thị bền vững, nâng cao chất lượng sống của người dân và tăng cường khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu. Cụ thể:

Đô thị thông minh

Đô thị thông minh là mô hình phát triển dựa trên việc ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT) cùng các nền tảng quản trị số nhằm nâng cao hiệu quả quản lý đô thị, chất lượng dịch vụ công và chất lượng cuộc sống của người dân.

Trong lĩnh vực năng lượng, đô thị thông minh hướng tới: Quản lý và giám sát tiêu thụ năng lượng theo thời gian thực; Điều hành hệ thống lưới điện thông minh (Smart Grid); Tối ưu hóa vận hành hệ thống chiếu sáng công cộng; Quản lý nhu cầu sử dụng điện; Tích hợp năng lượng tái tạo và hệ thống lưu trữ năng lượng.

Đô thị xanh

Đô thị xanh là mô hình phát triển tập trung vào sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Các tiêu chí cơ bản của đô thị xanh gồm: Tỷ lệ cây xanh và mặt nước cao; Phát triển công trình xanh, tiết kiệm năng lượng; Xây dựng hệ thống giao thông xanh; Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn; Quản lý chất thải và tài nguyên theo hướng bền vững.

Đô thị phát thải carbon thấp

Đây là mô hình phát triển đô thị hướng tới mục tiêu giảm tối đa lượng khí nhà kính phát sinh từ các hoạt động kinh tế - xã hội thông qua các giải pháp: Chuyển đổi sang sử dụng năng lượng tái tạo; Nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng; Điện hóa hệ thống giao thông; Phát triển công trình phát thải thấp; Tăng cường hấp thụ carbon thông qua hệ sinh thái xanh.

Trong bối cảnh yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải carbon ngày càng cấp thiết, phát triển mô hình đô thị thông minh, đô thị xanh và đô thị phát thải carbon thấp đã trở thành xu hướng tất yếu.

Hạ tầng năng lượng thông minh giữ vai trò nền tảng

Theo Nghị định số 269/2025/NĐ-CP, hạ tầng năng lượng thông minh là hệ thống tích hợp giữa hạ tầng năng lượng truyền thống với công nghệ số nhằm tối ưu hóa công tác quản lý, phân phối và sử dụng năng lượng theo hướng hiệu quả, an toàn và bền vững. Ông Chính cho hay, hệ thống này bao gồm chín thành phần chính: Nguồn năng lượng thông minh; Lưới điện thông minh; Hệ thống đo đếm thông minh; Hệ thống lưu trữ năng lượng; Hệ thống quản lý năng lượng thông minh (EMS); Trung tâm điều hành năng lượng thông minh; Hạ tầng công nghệ số và viễn thông; Hạ tầng giao thông điện; Công trình và khu đô thị thông minh.

Sự kết hợp đồng bộ giữa các cấu phần trên sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, tăng khả năng tích hợp năng lượng tái tạo, giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao chất lượng quản trị đô thị.

Giải pháp phát triển đô thị thông minh, xanh và phát thải carbon thấp

Để thúc đẩy phát triển đô thị theo hướng thông minh, xanh và phát thải carbon thấp, theo ông Chính cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp.

Thứ nhất, hoàn thiện công tác quy hoạch đô thị tích hợp năng lượng. Trong các đồ án quy hoạch cần xác định rõ: Không gian phát triển năng lượng tái tạo; Hành lang hạ tầng kỹ thuật năng lượng; Mạng lưới trạm sạc xe điện; Các khu đô thị trung hòa carbon; Hệ thống giao thông công cộng sử dụng năng lượng sạch. 

Thứ hai, thúc đẩy công trình xanh và sử dụng năng lượng hiệu quả. Các giải pháp trọng tâm gồm: Áp dụng tiêu chuẩn công trình xanh; Sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường; Tăng cường thiết kế thông gió và chiếu sáng tự nhiên; Ứng dụng hệ thống quản lý năng lượng trong các tòa nhà. 

Thứ ba, phát triển giao thông xanh. Cần tập trung: Mở rộng mạng lưới giao thông công cộng; Khuyến khích sử dụng phương tiện giao thông điện; Triển khai hệ thống giao thông thông minh (ITS); Phát triển hạ tầng dành cho người đi bộ và xe đạp.

Thứ tư, xây dựng hệ sinh thái dữ liệu đô thị. Việc phát triển đô thị thông minh cần dựa trên nền tảng dữ liệu số với các thành phần như: Trung tâm điều hành đô thị thông minh; Bản sao số (Digital Twin); Nền tảng dữ liệu dùng chung; Hệ thống dự báo nhu cầu năng lượng và phát thải. 

Thứ năm, huy động nguồn lực xanh. Nguồn lực tài chính giữ vai trò quan trọng trong phát triển hạ tầng năng lượng thông minh. Các giải pháp bao gồm: Phát triển tín dụng xanh; Phát hành trái phiếu xanh; Thành lập và mở rộng các quỹ đầu tư xanh; Đẩy mạnh hợp tác công tư (PPP) trong đầu tư hạ tầng năng lượng thông minh; Tăng cường thu hút nguồn viện trợ và hỗ trợ quốc tế.

Phát triển hạ tầng năng lượng thông minh không chỉ là giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng mà còn là nền tảng để xây dựng đô thị thông minh, đô thị xanh và đô thị phát thải carbon thấp. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số và thực hiện cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính, việc triển khai đồng bộ các giải pháp về quy hoạch, công nghệ, hạ tầng và nguồn lực sẽ góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển đô thị bền vững, nâng cao chất lượng sống của người dân và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Hà My