Hải quan cảnh báo nguy cơ gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp hàng xuất khẩu

Nhiều nhóm hàng xuất khẩu nằm trong diện cảnh báo

Cục Hải quan (Bộ Tài chính) vừa ban hành Công văn số 23535/CHQ-GSQL ngày 27/10/2026 về việc cập nhật danh sách cảnh báo các sản phẩm có nguy cơ bị điều tra áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại, gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp.

Theo đó, Cục Hải quan chuyển Công văn số 8744/BCT-PVTM ngày 22/10/2026 của Bộ Công Thương cùng danh sách cảnh báo kèm theo đến các Chi cục Hải quan khu vực để triển khai theo chức năng, nhiệm vụ. Động thái này nhằm tăng cường theo dõi, quản lý và nhận diện sớm rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu, đồng thời giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát nguồn gốc hàng hóa.

Các nhóm hàng có nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại, gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp gồm: gỗ và sản phẩm gỗ; sắt thép và sản phẩm kim loại; vật liệu; sản phẩm công nghiệp chế tạo; hóa chất, nhựa và sản phẩm nhựa; xơ, sợi và hàng dệt cùng một số mặt hàng khác.

Các thị trường thường tiến hành điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng hóa xuất khẩu Việt Nam có Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), Australia, Brazil, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ. Đây là những thị trường có yêu cầu ngày càng cao về xuất xứ hàng hóa, nguồn nguyên liệu và tính minh bạch của chuỗi cung ứng.

Gỗ và sản phẩm gỗ, sắt thép và sản phẩm kim loại có nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại, gian lận xuất xứ. Ảnh minh họa

Cần lưu ý, việc một mặt hàng xuất hiện trong danh sách cảnh báo không đồng nghĩa sản phẩm đã vi phạm quy định hoặc chắc chắn bị áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại. Đây là thông tin phục vụ công tác theo dõi, quản lý rủi ro, giúp doanh nghiệp nhận diện sớm những vấn đề có thể phát sinh trong quá trình xuất khẩu.

Áp lực điều tra phòng vệ thương mại ngày càng gia tăng

Việc cập nhật danh sách cảnh báo diễn ra trong bối cảnh hàng hóa Việt Nam tiếp tục đối mặt với nhiều vụ việc điều tra phòng vệ thương mại tại nước ngoài. Tính đến giữa tháng 9, hàng hóa xuất khẩu Việt Nam đã đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Riêng 9 tháng đầu năm 2026 phát sinh 27 vụ việc mới.

Cùng với đó, xu hướng tái cơ cấu chuỗi cung ứng toàn cầu khiến các thị trường nhập khẩu ngày càng quan tâm đến nguồn gốc nguyên liệu, tỷ lệ giá trị gia tăng được tạo ra tại nước xuất khẩu và mức độ minh bạch trong quá trình sản xuất. Khi kim ngạch xuất khẩu tăng nhanh, doanh nghiệp cũng cần chuẩn bị tốt hơn trước nguy cơ bị giám sát hoặc điều tra.

Trong một động thái khác, Cục Phòng vệ thương mại đã đề nghị phối hợp cung cấp thông tin về doanh nghiệp xuất khẩu 67 mặt hàng có tốc độ tăng trưởng kim ngạch cao sang Hoa Kỳ theo Công văn số 1081/PVTM-TT. Nội dung rà soát bao gồm tên doanh nghiệp, mã đơn vị, địa chỉ và kim ngạch xuất khẩu trong các năm 2023, 2024, 2025 và 6 tháng đầu năm 2026.

Việc thu thập dữ liệu theo từng doanh nghiệp và từng giai đoạn cho thấy hoạt động cảnh báo rủi ro không chỉ tập trung vào ngành hàng mà còn hướng tới diễn biến xuất khẩu của từng chủ thể. Qua đó, cơ quan quản lý có thêm cơ sở theo dõi những biến động bất thường và nhận diện nguy cơ gian lận xuất xứ, chuyển tải hàng hóa.

Các hoạt động này được triển khai trong khuôn khổ Quyết định số 824/QĐ-TTg ngày 4/7/2019 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường quản lý nhà nước trong chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại và gian lận xuất xứ, cùng Nghị quyết số 119/NQ-CP ngày 31/12/2019 của Chính phủ về phòng, chống gian lận xuất xứ và chuyển tải hàng hóa bất hợp pháp.

Doanh nghiệp cần chứng minh nguồn gốc thực chất của hàng hóa

Một trong những rủi ro đáng chú ý là tình trạng hàng hóa nước ngoài được đưa qua Việt Nam, thay đổi bao bì, nhãn mác hoặc chỉ trải qua một số công đoạn gia công đơn giản nhưng lại được khai báo mang xuất xứ Việt Nam nhằm né tránh thuế hoặc biện pháp phòng vệ thương mại của nước nhập khẩu.

Trên thực tế, việc hàng hóa được đưa qua Việt Nam không mặc nhiên làm phát sinh xuất xứ Việt Nam. Xuất xứ phải được xác định theo quy tắc áp dụng đối với từng mặt hàng và thị trường nhập khẩu. Vì vậy, doanh nghiệp cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng nguyên liệu nhập khẩu, thuê gia công hoặc tham gia các chuỗi cung ứng có nhiều công đoạn sản xuất tại các quốc gia khác nhau.

Theo quy định tại Điều 24 Nghị định 31/2018/NĐ-CP, thương nhân đề nghị cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) có trách nhiệm chứng minh hàng hóa đáp ứng quy định về xuất xứ, đồng thời chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác, trung thực của thông tin khai báo. Trường hợp không trực tiếp sản xuất, doanh nghiệp xuất khẩu còn phải làm việc với nhà sản xuất để thu thập chứng từ chứng minh nguồn gốc hàng hóa.

Do đó, doanh nghiệp cần rà soát mã HS, thị trường xuất khẩu và các mặt hàng thuộc diện cảnh báo; đối chiếu quy tắc xuất xứ trước khi khai báo hoặc đề nghị cấp C/O. Hồ sơ cần lưu giữ đầy đủ thông tin về nguồn nguyên liệu, chứng từ nhập khẩu, hóa đơn mua hàng, định mức sản xuất, dữ liệu xuất nhập tồn và các công đoạn gia công, chế biến.

Đặc biệt, hồ sơ hải quan, chứng từ xuất xứ và dữ liệu sản xuất phải thống nhất, có khả năng đối chiếu khi cơ quan chức năng yêu cầu xác minh. Việc chủ động kiểm soát thông tin từ nhà cung cấp cũng giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro khi cơ quan điều tra nước ngoài kiểm tra nguồn gốc và quá trình hình thành sản phẩm.

Cảnh báo của Cục Hải quan và hoạt động rà soát của Cục Phòng vệ thương mại cho thấy minh bạch xuất xứ không còn đơn thuần là yêu cầu về thủ tục mà đang trở thành yếu tố quan trọng trong năng lực cạnh tranh xuất khẩu. Chứng minh được nguồn gốc thực chất và quá trình sản xuất đáp ứng quy tắc xuất xứ sẽ giúp doanh nghiệp bảo vệ thị trường, hạn chế nguy cơ bị điều tra và duy trì uy tín hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

An Dương