Hoàn thiện mô hình tổ chức và hoạt động Ban Kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia: Thực trạng và kiến nghị

Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, tiêu chuẩn giữ vai trò quan trọng góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ; bảo đảm an toàn, bảo vệ lợi ích người tiêu dùng và hỗ trợ hiệu quả cho công tác quản lý nhà nước. Hệ thống tiêu chuẩn quốc gia không chỉ là công cụ kỹ thuật quan trọng mà còn là nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo thuận lợi cho thương mại trong nước và quốc tế.

Buổi họp của Ban kỹ thuật TCVN/TC 300 Vật liệu thu hồi dạng rắn.

Cùng với đó là bối cảnh khoa học - công nghệ phát triển nhanh, nhiều ngành, lĩnh vực mới hình thành, yêu cầu đối với hệ thống tiêu chuẩn ngày càng cao, cả về số lượng, phạm vi áp dụng và mức độ hài hòa với tiêu chuẩn khu vực, tiêu chuẩn quốc tế. Việc xây dựng, rà soát, sửa đổi và hoàn thiện tiêu chuẩn quốc gia đòi hỏi phải có sự tham gia rộng rãi của các bên liên quan, bảo đảm tính khoa học, khách quan, đồng thuận và khả năng áp dụng trong thực tiễn.

Trên cơ sở đó, Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia (Ban kỹ thuật) được hình thành như một thiết chế tư vấn kỹ thuật quan trọng, đóng vai trò nòng cốt trong hoạt động tiêu chuẩn hóa ở từng lĩnh vực chuyên ngành. Trên cơ sở Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, Quyết định số 22/2007/QĐ-BKHCN ngày 28/9/2007 của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ về việc ban hành “Quy chế tổ chức và hoạt động của Ban kỹ thuật tiêu chuẩn Quốc gia”, đã có 154 Ban kỹ thuật, 23 Tiểu ban kỹ thuật được Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia thành lập, với tổng số thành viên tương ứng là 1908, 263. Trong đó, các thành viên chủ yếu đến từ cơ quan quản lý, các trường đại học, cơ quan nghiên cứu, tỉ lệ thành viên đến từ các doanh nghiệp còn khá khiêm tốn.

Ban kỹ thuật là nơi tập hợp chuyên gia, nhà khoa học, đại diện cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề, người tiêu dùng và các chủ thể có liên quan nhằm thực hiện nhiệm vụ xây dựng dự thảo tiêu chuẩn quốc gia, góp ý, soát xét, cập nhật tiêu chuẩn quốc gia phù hợp yêu cầu quản lý, sản xuất, kinh doanh và tiến bộ khoa học - công nghệ. Thông qua hoạt động của Ban kỹ thuật, các tiêu chuẩn quốc gia được xây dựng trên cơ sở đồng thuận, cân bằng lợi ích, hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước và khả năng thực hiện của doanh nghiệp, qua đó nâng cao hiệu quả áp dụng tiêu chuẩn trong thực tiễn. Đến nay, Ban kỹ thuật là nòng cốt trong việc xây dựng hơn 14.435 TCVN đã được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, tỉ lệ hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, khu vực là 65 %.

Thực tiễn triển khai hoạt động tiêu chuẩn hóa cho thấy, hiệu quả hoạt động của các Ban kỹ thuật có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tiêu chuẩn được công bố, cũng như việc áp dụng tiêu chuẩn trong sản xuất, kinh doanh và công tác đánh giá sự phù hợp, bao gồm thử nghiệm, chứng nhận, kiểm định, công nhận và thừa nhận lẫn nhau kết quả đánh giá sự phù hợp.

Những năm qua, công tác thành lập Ban kỹ thuật tại Việt Nam đã từng bước được triển khai và mở rộng, góp phần quan trọng vào việc phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia tương đối đầy đủ, bao phủ nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Nhiều Ban kỹ thuật đã hoạt động tích cực, có đóng góp thiết thực trong việc xây dựng, sửa đổi tiêu chuẩn, từng bước nâng cao mức độ hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, khu vực, hỗ trợ hoạt động đánh giá sự phù hợp, thử nghiệm, chứng nhận, kiểm định sản phẩm, hàng hóa và thúc đẩy thừa nhận lẫn nhau kết quả đánh giá sự phù hợp.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn cho thấy nhiều Ban kỹ thuật hoạt động chưa hiệu quả, trong nhiều năm không thực hiện việc đề xuất xây dựng tiêu chuẩn quốc gia. Cùng với đó là xu thế hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, xu thế xây dựng các tiêu chuẩn trên môi trường số (Digital Standards) cho thấy việc thành lập và hoạt động của Ban kỹ thuật vẫn còn bộc lộ một số hạn chế, bất cập: chưa có quy định cụ thể về trình tự, thủ tục, hồ sơ thành lập mới, thành lập lại, gia hạn, bổ sung, thay đổi thành viên Ban kỹ thuật, chưa có quy định về quyền hạn của thành viên Ban kỹ thuật để thu hút nguồn nhân lực có chất lượng tham gia vào Ban kỹ thuật…

Việc thành lập Ban kỹ thuật ở một số lĩnh vực còn chưa theo kịp yêu cầu phát triển; cơ cấu, thành phần tham gia của một số Ban kỹ thuật chưa thật sự cân đối; mức độ tham gia của doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề và các đối tượng chịu tác động trực tiếp của tiêu chuẩn còn hạn chế. Nguồn lực dành cho hoạt động của Ban kỹ thuật, bao gồm nhân lực chuyên môn, kinh phí và điều kiện bảo đảm, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn, ảnh hưởng đến hiệu quả và tính bền vững của hoạt động tiêu chuẩn hóa.

Để giải quyết các hạn chế, bất cập trong việc thành lập và hoạt động của Ban kỹ thuật cần phải bổ sung quy định cụ thể về tổ chức của Ban kỹ thuật: thành phần Ban kỹ thuật; nhiệm kỳ hoạt động của thành viên Ban kỹ thuật; Yêu cầu đối với thành viên Ban kỹ thuật; bổ sung quy định về trình tự, thủ tục thành lập, gia hạn, thành lập lại, thay đổi, bổ sung thành viên Ban kỹ thuật; bổ sung quy định về thành phần hồ sơ thành lập mới, gia hạn, thành lập lại, thay đổi, bổ sung thành viên Ban kỹ thuật; bổ sung tiêu chí đối với thành viên Ban kỹ thuật khi tham gia các Ban kỹ thuật quốc tế; nâng cao quyền hạn của thành viên Ban kỹ thuật để thu hút nguồn lực tham gia Ban kỹ thuật…

Đỗ Thị Tuyết - Ban Tiêu chuẩn