Hơn 76 triệu cử tri: Cuộc bầu cử được hỗ trợ bởi dữ liệu

Cuộc bầu cử trong bối cảnh tổ chức mới

Cuộc bầu cử năm 2026 có nhiều điểm đặc biệt. Ngày bầu cử được ấn định vào Chủ nhật, 15/3/2026, sớm hơn khoảng hai tháng so với thông lệ trước đây. Đây cũng là lần đầu tiên bầu cử được tổ chức khi chính quyền địa phương vận hành theo mô hình hai cấp, không còn cấp huyện. Ủy ban nhân dân cấp xã trực tiếp xác định khu vực bỏ phiếu và báo cáo lên cấp tỉnh.

Thời gian chuẩn bị cũng được rút ngắn đáng kể. Tổng thời gian từ khi kết thúc nộp hồ sơ ứng cử đến ngày bầu cử giảm từ 70 ngày xuống còn 42 ngày. Danh sách chính thức người ứng cử được công bố chậm nhất 16 ngày trước ngày bầu cử; việc giải quyết khiếu nại về kết quả bầu cử tối đa 7 ngày.

Rút ngắn thời gian như vậy trong một cuộc bầu cử có quy mô hơn 76 triệu cử tri, hơn 72.000 điểm bỏ phiếu là thách thức rất lớn. Nếu vẫn làm theo cách cũ, lập danh sách cử tri bằng tay, rà soát trùng lặp thủ công, tổng hợp kết quả bằng giấy qua nhiều cấp, thì khó có thể bảo đảm tiến độ. Dữ liệu và công nghệ số góp phần hỗ trợ khâu rà soát, quản lý và tổng hợp; hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào tổ chức thực hiện và việc tuân thủ pháp luật bầu cử.

Thử thách cho cấp xã sau sắp xếp

Gánh nặng lớn nhất của công tác bầu cử luôn nằm ở cơ sở. Năm 2026, gánh nặng ấy càng lớn khi cấp xã vừa được sắp xếp lại, địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn, trong khi phải trực tiếp đảm nhận những việc trước đây do cấp huyện làm. Số thành viên các tổ chức phụ trách bầu cử cũng được điều chỉnh tương ứng: Ủy ban bầu cử cấp tỉnh từ 23 đến 37 thành viên; Ủy ban bầu cử cấp xã từ 9 đến 17 thành viên; Ban bầu cử đại biểu Quốc hội từ 9 đến 17 thành viên.

Trong điều kiện ấy, công cụ số là phương tiện hỗ trợ quan trọng để cấp xã đáp ứng yêu cầu công việc. Một cán bộ xã phụ trách danh sách cử tri của vài chục nghìn người khó có thể chỉ dựa vào kiểm tra thủ công. Phần mềm quản lý cử tri, dữ liệu đối chiếu tự động, kênh báo cáo trực tuyến lên tỉnh giúp bộ máy cấp xã mới làm được khối lượng công việc lớn hơn trong thời gian ngắn hơn.

Danh sách cử tri lập từ dữ liệu dân cư

Trước đây, lập danh sách cử tri là một công việc rất vất vả ở cơ sở. Cán bộ thôn, tổ dân phố phải rà soát từng hộ, đối chiếu sổ hộ khẩu, ghi chép bằng tay. Người chuyển nơi ở, người đi làm ăn xa, người mới đủ tuổi bầu cử rất dễ bị sót hoặc bị ghi trùng ở hai nơi. Việc rà soát trùng lặp gần như hoàn toàn thủ công.

Năm 2026, việc lập và niêm yết danh sách cử tri được kết nối, đối chiếu với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Phần mềm hỗ trợ đối chiếu và phát hiện thông tin có nguy cơ trùng lặp để cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, điều chỉnh theo quy định. Mục tiêu được đặt ra rất rõ: bảo đảm mỗi công dân chỉ có tên trong danh sách cử tri tại một nơi cư trú.

Quy mô cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp năm 2026

Theo số liệu báo cáo trước ngày bầu cử, 3.320/3.321 đơn vị cấp xã đã sử dụng phần mềm quản lý cử tri; hơn 78,5 triệu bản ghi cử tri được phân bổ về các khu vực bỏ phiếu, đạt 99,48% theo thống kê tại thời điểm đó. Đây là số liệu phục vụ chuẩn bị, không đồng nhất với tổng số cử tri chính thức và số cử tri thực tế đi bầu được công bố sau bầu cử (lần lượt là 76.423.940 và 76.198.214 người). Việc nêu rõ thời điểm và phạm vi thống kê giúp tránh so sánh nhầm các chỉ tiêu.

Dữ liệu dân cư đã được làm sạch qua nhiều năm triển khai các đề án về định danh và xác thực điện tử. Cuộc bầu cử là dịp kiểm chứng giá trị của nền tảng dữ liệu ấy trong một nhiệm vụ chính trị quan trọng hàng đầu.

Cử tri tra cứu nơi bỏ phiếu trên điện thoại

Với cử tri, thay đổi dễ thấy nhất là ứng dụng định danh điện tử VNeID. Trên ứng dụng, mục "Bầu cử Quốc hội khóa XVI" cho phép cử tri xem khu vực bỏ phiếu và địa chỉ điểm bỏ phiếu của mình. Cử tri có thể khai thác tính năng đề nghị thay đổi nơi bỏ phiếu nếu đáp ứng điều kiện, thời hạn và quy trình xác nhận theo quy định. Cử tri cũng có thể xem danh sách người ứng cử đại biểu Quốc hội và thông tin chi tiết về trình độ, chức vụ của từng người.

Trước đây, muốn biết mình bỏ phiếu ở đâu, cử tri phải chờ thẻ cử tri được phát tận nhà hoặc đến xem danh sách niêm yết. Người đi làm ăn xa muốn bỏ phiếu ở nơi tạm trú phải về địa phương làm giấy chứng nhận. Nay, điện thoại cung cấp thêm kênh tra cứu và gửi yêu cầu; việc điều chỉnh danh sách vẫn do cơ quan có thẩm quyền xác nhận.

Tính năng vẫn còn những hạn chế cần hoàn thiện: chẳng hạn, danh sách người ứng cử trên ứng dụng chưa được chia theo địa phương và chưa có chức năng tìm kiếm. Nhưng việc lần đầu tiên thông tin bầu cử được cung cấp trên một nền tảng định danh quốc gia đã mở ra cách tiếp cận mới cho những kỳ bầu cử sau.

Người đi làm xa có thêm kênh hỗ trợ đăng ký nơi bỏ phiếu

Người lao động xa quê, công nhân tại khu công nghiệp và sinh viên là những nhóm có thể hưởng lợi từ việc tra cứu thông tin cư trú, nơi bỏ phiếu và gửi yêu cầu điều chỉnh qua kênh số. Trước đây, thủ tục liên quan đến chuyển nơi bỏ phiếu có thể phát sinh việc đi lại và xác minh giấy tờ; quy trình mới hướng đến giảm những thao tác này, trong phạm vi được pháp luật cho phép.

Khi danh sách cử tri được lập từ dữ liệu dân cư, gắn với thông tin cư trú cập nhật, việc xác định cử tri đang ở đâu trở nên chính xác hơn. Tính năng đề nghị thay đổi nơi bỏ phiếu trên ứng dụng định danh giúp cử tri chủ động gửi đề nghị trực tuyến, đồng thời vẫn phải tuân thủ quy trình tiếp nhận, phê duyệt của cơ quan bầu cử. Đó là một ví dụ cụ thể về việc dữ liệu giúp bảo đảm quyền công dân một cách thực chất hơn.

Từ xã đến Trung ương trên một đường truyền

Phía sau màn hình của cử tri là một hệ thống quản lý thông tin bầu cử. Phần mềm quản lý thông tin bầu cử được huấn luyện cho cán bộ từ tháng 1/2026, phục vụ quản lý danh sách người ứng cử, cập nhật tiến độ và tổng hợp kết quả. Nhiều địa phương vận hành phần mềm trên mạng truyền số liệu chuyên dùng của cơ quan Đảng, Nhà nước, giúp dữ liệu thông suốt từ cấp xã đến Trung ương, an toàn và ổn định.

Trung tâm Điều hành Quốc hội số theo dõi tiến độ bầu cử theo thời gian thực, với biểu đồ biến động tỷ lệ cử tri đi bầu của từng địa phương, thậm chí chi tiết đến cấp xã. Diễn biến tỷ lệ tham gia tại các địa phương có thể được nhận diện sớm để phục vụ điều phối, hướng dẫn nghiệp vụ đúng thẩm quyền, thay vì chỉ biết khi đã có báo cáo tổng hợp cuối ngày.

Trong những kỳ bầu cử trước, kết quả từ các tổ bầu cử được lập biên bản giấy, chuyển lên ban bầu cử, rồi ủy ban bầu cử các cấp, qua nhiều lần tổng hợp thủ công. Mỗi lần chuyển là một lần có thể chậm trễ hoặc sai sót. Khi dữ liệu được cập nhật trên hệ thống từ cơ sở, việc tổng hợp nhanh hơn và dễ kiểm tra hơn.

Trợ lý ảo trả lời cử tri 24/7

Ở nhiều địa phương, trí tuệ nhân tạo và các công cụ số được đưa vào công tác tuyên truyền, giải đáp cho cử tri. Ở Hà Nội, nhiều xã, phường triển khai kênh hỏi đáp tự động qua Messenger để giải đáp thắc mắc về quy trình bầu cử, quyền và nghĩa vụ của cử tri. Một số địa phương dùng trí tuệ nhân tạo để biên tập nội dung, thiết kế video hướng dẫn bỏ phiếu; bản đồ số được dùng để cập nhật thông tin về khu vực, điểm bỏ phiếu.

Những câu hỏi như "tôi bỏ phiếu ở đâu", "cần mang giấy tờ gì", "đi làm xa thì bỏ phiếu thế nào" trước đây dồn về cán bộ tổ dân phố, thôn, xóm. Nay, cử tri có thể hỏi bất kỳ lúc nào, nhận thông tin tham khảo nhanh; trường hợp liên quan đến quyền bầu cử hoặc thủ tục chính thức cần đối chiếu với cơ quan có thẩm quyền. Cán bộ có thêm thời gian cho những việc cần sự có mặt trực tiếp.

Luật sửa đổi cũng tạo cơ sở cho hình thức vận động bầu cử mới: người ứng cử có thể vận động bầu cử trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp cả hai. Các buổi tiếp xúc cử tri trực tuyến có thể được ghi lại và phổ biến rộng rãi, giúp nhiều cử tri tiếp cận chương trình hành động của người ứng cử hơn.

Kết quả: 99,70% cử tri đi bầu

Ngày 15/3/2026, 76.198.214 cử tri tại hơn 72.000 khu vực bỏ phiếu trên cả nước đã thực hiện quyền công dân. Tỷ lệ cử tri đi bầu đạt 99,70%, được đánh giá là cao nhất từ trước đến nay. Cuộc bầu cử đã bầu ra 500 đại biểu Quốc hội khóa XVI, 2.552 đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh và 72.440 đại biểu Hội đồng nhân dân cấp xã.

Tỷ lệ đi bầu cao có nhiều nguyên nhân, trước hết là ý thức trách nhiệm công dân và công tác tổ chức, tuyên truyền của cả hệ thống chính trị. Nhưng việc danh sách cử tri chính xác hơn, cử tri biết rõ nơi bỏ phiếu, người đi làm xa có thể đăng ký bỏ phiếu nơi khác thuận lợi hơn có thể hỗ trợ tiếp cận thông tin thuận lợi hơn; cần dữ liệu đánh giá riêng mới xác định được mức đóng góp cụ thể vào tỷ lệ đi bầu.

16 ngày từ công bố kết quả đến kỳ họp đầu tiên

Ngày 21/3/2026, Hội đồng Bầu cử quốc gia công bố kết quả bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI; ngày 6/4/2026, Kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XVI khai mạc. Hai mốc cách nhau 16 ngày theo lịch. Việc chuẩn bị và công bố kết quả đúng tiến độ có sự hỗ trợ của các hệ thống dữ liệu, song lịch triệu tập kỳ họp còn phụ thuộc vào kế hoạch, quy định và quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Khoảng thời gian ngắn giữa công bố kết quả và khai mạc kỳ họp tạo điều kiện sớm kiện toàn các cơ quan của Quốc hội và bộ máy nhà nước nhiệm kỳ mới. Để đánh giá đóng góp riêng của chuyển đổi số, cần có số liệu về thời gian lập, rà soát danh sách cử tri, tổng hợp và kiểm tra kết quả so với các kỳ trước, thay vì lấy khoảng cách giữa hai mốc chính trị làm thước đo duy nhất.

Ở khía cạnh quản lý, lợi ích trực tiếp của công nghệ nằm ở khả năng đối chiếu dữ liệu, cập nhật tiến độ và hỗ trợ tổng hợp báo cáo kịp thời. Tuy nhiên, xác định tư cách đại biểu, kiểm phiếu, giải quyết khiếu nại và công bố kết quả phải thực hiện theo các thủ tục pháp lý bắt buộc, không thể thay thế bằng xử lý tự động.

Công nghệ hỗ trợ, con người quyết định

Cần nói rõ, công nghệ trong bầu cử đóng vai trò hỗ trợ. Việc bỏ phiếu vẫn được thực hiện theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín theo quy định của pháp luật. Các cơ quan tổ chức bầu cử nhấn mạnh công tác tập huấn và kiểm tra trực tiếp vẫn được coi trọng. Dữ liệu giúp danh sách cử tri chính xác hơn, thông tin đến cử tri nhanh hơn, việc theo dõi và tổng hợp kịp thời hơn; còn sự công khai, minh bạch, đúng luật của cuộc bầu cử vẫn được bảo đảm bởi con người và quy trình.

Cũng còn những việc cần làm tốt hơn trong các kỳ bầu cử sau. Cần tổng kết đầy đủ số cử tri đã được rà soát, điều chỉnh nhờ dữ liệu dân cư, số lượt sử dụng tính năng bầu cử trên ứng dụng định danh, hiệu quả thực tế của các trợ lý ảo. Các tính năng tra cứu cần thuận tiện hơn, như tìm kiếm người ứng cử theo đơn vị bầu cử. Những bài học từ năm 2026 là cơ sở để kỳ bầu cử tiếp theo được số hóa sâu hơn.

Bài học: nền tảng dữ liệu cho nhiệm vụ chính trị lớn

Cuộc bầu cử năm 2026 để lại bốn bài học.

Thứ nhất, dữ liệu dân cư là hạ tầng dữ liệu quan trọng của nhiều nhiệm vụ công. Khi cơ sở dữ liệu đã được làm sạch, những việc từng tốn hàng tháng trời như lập danh sách cử tri có thể làm nhanh, chính xác và thống nhất trên cả nước.

Thứ hai, đưa dịch vụ đến điện thoại của người dân. Tra cứu nơi bỏ phiếu, đề nghị thay đổi nơi bỏ phiếu, xem thông tin người ứng cử trên ứng dụng định danh giúp cử tri chủ động hơn, nhất là người đi làm ăn xa.

Thứ ba, theo dõi theo thời gian thực để điều hành kịp thời. Trung tâm điều hành với dữ liệu đến cấp xã giúp phát hiện sớm vấn đề và xử lý ngay trong ngày.

Thứ tư, đo tác động công nghệ bằng chỉ tiêu có thể kiểm chứng: thời gian rà soát danh sách, số trường hợp trùng lặp được phát hiện, tỷ lệ người dân tra cứu thành công, thời gian tổng hợp báo cáo và chi phí tiết kiệm. Mốc 16 ngày giữa công bố kết quả và khai mạc kỳ họp là thông tin về tiến độ, không phải bằng chứng độc lập về mức tiết kiệm do chuyển đổi số tạo ra.

Hơn 76 triệu cử tri tham gia, tỷ lệ bỏ phiếu đạt 99,70% và hàng loạt ứng dụng dữ liệu phục vụ tổ chức: cuộc bầu cử năm 2026 cho thấy công nghệ số có thể hỗ trợ những nhiệm vụ chính trị có quy mô toàn quốc. Giá trị cần tiếp tục đo lường là độ chính xác của dữ liệu, sự thuận tiện đối với cử tri và hiệu quả điều hành của cơ quan bầu cử.

Thành Long