ISO/IEC 12792:2025 – Chuẩn hóa tính minh bạch cho hệ thống trí tuệ nhân tạo

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang từng ngày có tác động mạnh mẽ đến mọi lĩnh vực đời sống con người, từ ngành y tế, tài chính, giáo dục, sản xuất cho đến lĩnh vực quản lý nhà nước. Tuy nhiên, sự phức tạp ngày càng tăng của các hệ thống AI, đặc biệt là các mô hình học máy và học sâu, đã làm nảy sinh nhiều lo ngại về khả năng hiểu, kiểm soát và đánh giá các quyết định do AI đưa ra. Minh bạch vì thế trở thành một trong những nguyên tắc cốt lõi được nhấn mạnh trong các chiến lược AI quốc gia, các khuôn khổ đạo đức và hệ thống pháp lý trên thế giới.

Trong bối cảnh đó, tiêu chuẩn ISO/IEC 12792:2025 được xây dựng với một nội dung cung cấp một hệ thống phân loại có cấu trúc cho các yếu tố thông tin liên quan đến tính minh bạch của hệ thống AI. Theo mô tả chính thức của ISO, tiêu chuẩn này không nhằm đưa ra các yêu cầu kỹ thuật cụ thể hay tiêu chí đánh giá mức độ “tốt – xấu” của AI, mà tập trung xác định và diễn giải rõ các loại thông tin cần được xem xét khi bàn về minh bạch AI, từ đó giúp các bên liên quan có chung một cách hiểu và cách tiếp cận.

ISO/IEC 12792:2025 giúp phân loại hệ thống trí tuệ nhân tạo một cách minh bạch

Một điểm đáng chú ý của tiêu chuẩn ISO/IEC 12792:2025 là cách tiếp cận dựa trên nhu cầu của các bên liên quan. Tiêu chuẩn thừa nhận rằng minh bạch AI không phải là khái niệm đồng nhất cho mọi đối tượng. Nhà phát triển hệ thống, tổ chức triển khai, người sử dụng cuối hay cơ quan quản lý nhà nước đều có những mối quan tâm khác nhau đối với thông tin về AI. Vì vậy, hệ phân loại trong tiêu chuẩn được thiết kế để hỗ trợ việc xác định thông tin minh bạch phù hợp với từng mục tiêu sử dụng và bối cảnh cụ thể.

Mặt khác, ISO/IEC 12792:2025 tập trung mô tả các yếu tố thông tin liên quan đến hệ thống AI và làm rõ ngữ nghĩa của các yếu tố đó. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn, bởi trên thực tế, nhiều thuật ngữ như “giải thích được”, “minh bạch”, “hiểu được” thường được sử dụng không nhất quán giữa các tổ chức và quốc gia. Việc chuẩn hóa cách diễn giải giúp giảm thiểu sự mơ hồ, đồng thời tạo điều kiện cho việc so sánh, đánh giá và trao đổi thông tin về AI trên phạm vi quốc tế.

Thông qua hệ thống phân loại này, các tổ chức phát triển và triển khai AI có thể xác định rõ những thông tin nào cần được chuẩn bị, công bố hoặc lưu trữ để đáp ứng yêu cầu minh bạch. Các thông tin này có thể liên quan đến mục đích sử dụng hệ thống AI, phạm vi áp dụng, các giới hạn đã biết, đặc điểm chung của dữ liệu được sử dụng, cũng như những yếu tố ảnh hưởng đến kết quả đầu ra của hệ thống. Việc minh bạch hóa không chỉ giúp người dùng hiểu rõ hơn về AI, mà còn góp phần hạn chế rủi ro sử dụng sai mục đích hoặc vượt quá khả năng thiết kế ban đầu của hệ thống.

Xét về góc độ quản lý, tiêu chuẩn ISO/IEC 12792:2025 được xem là tài liệu tham chiếu quan trọng để hỗ trợ xây dựng chính sách và khung pháp lý về AI. Khi các quốc gia đang từng bước hoàn thiện luật và quy định liên quan đến AI, việc có một hệ thống phân loại minh bạch được chuẩn hóa quốc tế sẽ giúp các nhà làm chính sách tránh được tình trạng quy định chồng chéo hoặc thiếu nhất quán. Đồng thời, tiêu chuẩn cũng tạo điều kiện để hài hòa hóa giữa các quy định quốc gia và thông lệ quốc tế.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp công nghệ và tổ chức cung cấp giải pháp AI, việc tiếp cận và áp dụng ISO/IEC 12792:2025 mang lại lợi thế đáng kể. Minh bạch không chỉ là yêu cầu tuân thủ, mà còn trở thành yếu tố cạnh tranh, góp phần xây dựng niềm tin với khách hàng, đối tác và nhà đầu tư. Trong bối cảnh thị trường AI ngày càng chịu sự giám sát chặt chẽ, các tiêu chuẩn quốc tế đóng vai trò như “ngôn ngữ chung” giúp doanh nghiệp hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Có thể thấy, ISO/IEC 12792:2025 là nền tảng khái niệm quan trọng trong hệ sinh thái tiêu chuẩn AI của ISO/IEC. Việc chuẩn hóa cách tiếp cận minh bạch giúp kết nối các nỗ lực kỹ thuật, đạo đức và pháp lý, hướng tới mục tiêu phát triển AI an toàn, có trách nhiệm và bền vững.

 Bảo Linh