Khi nông dân 'làm nông bằng dữ liệu'

Tại Vĩnh Long, ứng dụng công nghệ số vào sản xuất đã mang lại kết quả cụ thể. Khoảng 10% diện tích rau màu, tương đương 4.000 ha đã được triển khai các mô hình nhà màng, hệ thống cảm biến thông minh và sản xuất thủy canh. Nhờ đó, chi phí đầu vào được kiểm soát tốt hơn, năng suất và chất lượng sản phẩm nâng cao rõ rệt.

Không dừng lại ở đó, trong lĩnh vực cây ăn trái, khoảng 4.500 đến 5.000 ha, chiếm 5–6% diện tích đã áp dụng các giải pháp tưới tiết kiệm, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, góp phần nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh. Đáng chú ý, với thủy sản, từ 25–30% diện tích nuôi chủ lực, tương đương 15.000 - 18.000 ha đã ứng dụng camera giám sát, trí tuệ nhân tạo và hệ thống quan trắc môi trường, giúp kiểm soát dịch bệnh, giảm rủi ro và tối ưu hóa sản xuất.

Những con số này cho thấy bước chuyển quan trọng: nông nghiệp không còn phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm mà đang dần vận hành dựa trên dữ liệu. Việc theo dõi môi trường, dự báo sâu bệnh hay điều chỉnh quy trình canh tác giờ đây có thể được thực hiện một cách chính xác hơn, thay vì dựa vào cảm tính như trước.

Ứng dụng AI và công nghệ số giúp cảnh báo sớm, minh bạch quy trình sản xuất. 

Không chỉ dừng ở khâu sản xuất, chuyển đổi số còn mở rộng mạnh mẽ sang lĩnh vực tiêu thụ. Tại Quảng Ngãi, hơn 500 sản phẩm OCOP và sản phẩm nông thôn tiêu biểu đã được đưa lên các sàn thương mại điện tử. Đây là bước tiến đáng chú ý, giúp nông sản tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống phân phối truyền thống. Bên cạnh đó, nhiều nông dân đã chủ động sử dụng mạng xã hội, livestream bán hàng, từng bước hình thành tư duy kinh doanh số, qua đó gia tăng giá trị sản phẩm.

Một số mô hình nông nghiệp công nghệ cao còn cho thấy hiệu quả kinh tế vượt trội. Điển hình như mô hình trồng dưa lưới trong nhà màng tại Vĩnh Long đạt sản lượng hơn 80 tấn mỗi năm, mang lại doanh thu khoảng 3,2 tỷ đồng, lợi nhuận sau chi phí trên 1,6 tỷ đồng. Đây không chỉ là minh chứng cho hiệu quả của công nghệ, mà còn cho thấy tiềm năng lớn nếu sản xuất được tổ chức bài bản và gắn với thị trường.

Dù vậy, nhìn tổng thể, mức độ ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp vẫn còn khiêm tốn. Tỷ lệ triển khai ở nhiều lĩnh vực mới chỉ dao động từ 5–10%, cho thấy phần lớn nông dân vẫn chưa tiếp cận được với các giải pháp số. Nguyên nhân không chỉ nằm ở chi phí đầu tư, mà còn ở tư duy sản xuất và kỹ năng sử dụng công nghệ. Nhiều hộ vẫn quen với phương thức canh tác truyền thống, ngại thay đổi hoặc thiếu điều kiện để tiếp cận các mô hình mới.

Bên cạnh đó, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún cũng là rào cản lớn. Các mô hình công nghệ cao thường yêu cầu đầu tư đồng bộ và quy mô đủ lớn để phát huy hiệu quả, trong khi đa số nông dân Việt Nam vẫn sản xuất riêng lẻ, thiếu liên kết. Điều này khiến việc nhân rộng các mô hình thành công gặp nhiều khó khăn, dẫn đến nguy cơ phát triển không đồng đều giữa các vùng, các nhóm nông dân.

Doanh nghiệp chú trọng ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong các khâu sản xuất, chế biến.

Thực tế cho thấy, công nghệ đã sẵn sàng và hiệu quả đã được chứng minh bằng những con số cụ thể. Tuy nhiên, để công nghệ thực sự trở thành động lực nâng cao năng suất và chất lượng, yếu tố quyết định vẫn là con người. Nếu không có sự hỗ trợ về đào tạo kỹ năng số, không thay đổi tư duy sản xuất từ “làm theo kinh nghiệm” sang “làm theo dữ liệu”, thì chuyển đổi số sẽ khó đi vào chiều sâu.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng khắt khe về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn sản xuất, nông nghiệp Việt Nam không còn nhiều lựa chọn ngoài việc chuyển đổi. Nhưng chuyển đổi nhanh hay chậm, hiệu quả hay hình thức, sẽ phụ thuộc vào khả năng vượt qua “điểm nghẽn con người”.

Khi người nông dân thực sự làm chủ công nghệ, lúc đó chuyển đổi số mới có thể trở thành đòn bẩy thực sự cho năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

Thanh Hiền