Liên kết HTX – kinh tế tư nhân: Nếu không bứt phá, sẽ tụt lại trong chuỗi giá trị

Sáng 10/4/2026, tại Hà Nội, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam tổ chức Diễn đàn Hợp tác xã Quốc gia lần thứ 3 với chủ đề “Kết nối kinh tế hợp tác với hệ sinh thái kinh tế tư nhân”. Diễn đàn đặt ra một vấn đề cốt lõi: không phải khẳng định lại vai trò của hợp tác xã (HTX), mà là tìm cách để khu vực này tham gia hiệu quả hơn vào cấu trúc kinh tế đang vận hành theo hướng liên kết và tích hợp.

Phát biểu khai mạc, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân nhấn mạnh, Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, HTX không thể đứng ngoài mà buộc phải định vị lại vai trò, chủ động kết nối để cùng phát triển.

Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân phát biểu khai mạc Diễn đàn.

Theo bà Vân, thực tiễn quốc tế cho thấy không nền kinh tế thành công nào vận hành dựa trên các chủ thể đơn lẻ. Thay vào đó là các hệ sinh thái liên kết chặt chẽ, nơi các khu vực kinh tế bổ trợ cho nhau. Đây cũng là xu hướng tất yếu, buộc Việt Nam phải thúc đẩy liên kết nếu không muốn tụt hậu trong cạnh tranh.

Hiện cả nước có hơn 35.000 HTX với gần 7 triệu thành viên. Khoảng 78% HTX hoạt động hiệu quả, gần 4.700 HTX tham gia chuỗi giá trị và khoảng 2.600 HTX ứng dụng công nghệ cao. Những con số này cho thấy sự chuyển dịch tích cực, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải đi nhanh hơn, mạnh hơn nếu muốn bắt kịp thị trường.

Điểm then chốt, theo lãnh đạo Liên minh HTX Việt Nam, là không khu vực nào có thể phát triển đơn lẻ. HTX có lợi thế về liên kết cộng đồng và vùng nguyên liệu, trong khi khu vực tư nhân nắm giữ công nghệ, vốn và năng lực quản trị. Nếu hai khu vực này không “bắt tay” thực chất, cơ hội hình thành các chuỗi giá trị bền vững sẽ khó trở thành hiện thực.

Ở góc độ chính sách tiền tệ, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Ngọc Cảnh cho biết ngành ngân hàng đang triển khai nhiều giải pháp để khơi thông dòng vốn cho khu vực HTX, đặc biệt là các mô hình liên kết theo chuỗi.

Hiện lãi suất cho vay ngắn hạn đối với lĩnh vực ưu tiên được duy trì tối đa 4%/năm. Hạn mức vay không có tài sản bảo đảm cũng được nâng lên, cho phép HTX tiếp cận tới 5 tỷ đồng, thậm chí đạt 70–80% giá trị dự án. Đồng thời, các chương trình tín dụng ưu đãi đang tập trung vào công nghệ cao, chuyển đổi số và sản phẩm OCOP, với dư nợ chiếm khoảng 46%

Dù dư địa chính sách đang mở, bài toán lớn nhất vẫn nằm ở thể chế và cơ chế liên kết. Ông Đỗ Mạnh Khởi, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), cho rằng Nghị quyết 68 đã tạo cú hích đáng kể cho khu vực tư nhân, với hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động và khoảng 26.000 doanh nghiệp gia nhập thị trường mỗi tháng.

Cải cách thủ tục hành chính cũng đạt kết quả rõ rệt khi hơn 3.000 thủ tục được cắt giảm, giúp tiết kiệm khoảng 48,6 nghìn tỷ đồng chi phí tuân thủ mỗi năm. Tuy nhiên, để chuyển hóa thành liên kết thực chất giữa doanh nghiệp và HTX, cần một hệ thống chính sách đồng bộ và ổn định hơn.

Theo ông Khởi, mối quan hệ giữa HTX và doanh nghiệp là “cộng sinh”: HTX mở rộng quy mô, nâng cao năng lực và tăng thu nhập cho thành viên; doanh nghiệp tối ưu chuỗi cung ứng, kiểm soát chất lượng và giảm chi phí. Nhưng nếu thiếu khung pháp lý rõ ràng và cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch, liên kết này khó bền vững.

Ông đề xuất sáu nhóm giải pháp, trong đó nhấn mạnh hoàn thiện thể chế, phát triển hành lang pháp lý, hỗ trợ theo chuỗi giá trị, thúc đẩy chuyển đổi số và phát huy vai trò của các tổ chức trung gian.

Ở góc nhìn thực tiễn nông nghiệp, bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: liên kết giữa HTX và doanh nghiệp hiện vẫn chủ yếu ngắn hạn, thiếu ràng buộc và dễ đứt gãy.

Khu vực kinh tế tư nhân trong nông nghiệp với hơn 9 triệu hộ nông dân đang đóng vai trò cung ứng nguyên liệu chủ lực. Tuy nhiên, nhiều HTX vẫn quy mô nhỏ, năng lực quản trị hạn chế, ứng dụng công nghệ yếu, dẫn đến vị thế thấp trong chuỗi giá trị.

Đáng chú ý, cơ chế hợp đồng và chia sẻ lợi ích chưa rõ ràng khiến niềm tin giữa các bên chưa vững chắc. Đây là “điểm nghẽn mềm” nhưng có tác động lớn, khiến các liên kết khó đi đường dài.

Toàn cảnh Hội thảo.

Trong bối cảnh nông nghiệp đang chuyển sang sản xuất quy mô lớn, hiện đại và bền vững, yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ liên kết đơn lẻ sang hệ sinh thái tích hợp. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt thị trường, HTX tổ chức sản xuất, còn Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và điều phối.

Để hiện thực hóa mô hình này, cần hoàn thiện thể chế liên kết chuỗi giá trị, đơn giản hóa thủ tục, mở rộng chính sách hỗ trợ và đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, việc đào tạo “nông dân số”, “HTX số” cần được coi là điều kiện tiên quyết, thay vì chỉ là khuyến khích.

Nếu không có những bước đi quyết liệt, khu vực HTX, dù có quy mô lớn về số lượng, vẫn có nguy cơ đứng ngoài các chuỗi giá trị hiện đại, bỏ lỡ cơ hội nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam trong giai đoạn tới.

Thanh Hiền