Mở rộng tiêu chuẩn Sâm Việt Nam, đưa Sâm Lai Châu vào Dược điển Việt Nam VI

Thời gian qua, Bộ Khoa học và Công nghệ đã quan tâm đến công tác nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, phục vụ quản lý chất lượng đối với các sản phẩm có nguồn gốc từ sâm. Cùng với hoạt động nghiên cứu khoa học, việc xây dựng tiêu chuẩn, tăng cường kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng được xem là những nội dung quan trọng nhằm tạo cơ sở thống nhất cho sản xuất, chế biến và lưu thông sản phẩm.

Đây cũng là nền tảng để từng bước chuẩn hóa nguyên liệu, nâng cao khả năng nhận diện và đánh giá chất lượng, hạn chế nguy cơ hàng giả, hàng không bảo đảm chất lượng. Trong bối cảnh sản xuất và phát triển các sản phẩm từ sâm ngày càng được chú trọng, việc tiếp tục hoàn thiện tiêu chuẩn quốc gia có ý nghĩa quan trọng, nhất là đối với những nguồn nguyên liệu có đặc điểm riêng về vùng trồng, đặc tính thực vật và thành phần hóa học.

Từ định hướng chung đó, Sâm Lai Châu đang được nghiên cứu để xem xét bổ sung vào chuyên luận Sâm Việt Nam trong Dược điển Việt Nam VI. Vấn đề đặt ra không chỉ là bổ sung thêm một nguồn dược liệu, mà quan trọng hơn là xác lập hệ thống chỉ tiêu đủ cơ sở khoa học để nhận diện, kiểm soát và đánh giá chất lượng Sâm Lai Châu trong thực tế. Đây là hướng đi gắn với yêu cầu ngày càng cao trong quản lý chất lượng dược liệu, nhất là đối với những loại cây có giá trị kinh tế và dược liệu lớn, được phát triển tại nhiều vùng trồng khác nhau.

Trong quá trình này, Lai Châu đang đóng vai trò cung cấp cơ sở thực tiễn và dữ liệu phục vụ xây dựng, hoàn thiện tiêu chuẩn. Theo thông tin từ Sở Khoa học và Công nghệ Lai Châu, ngày 11/9/2026, Hội đồng Dược điển Việt Nam tổ chức trao đổi về các chỉ tiêu chất lượng cần nghiên cứu, đánh giá đối với Sâm Lai Châu. Nội dung này nhằm bổ sung dữ liệu khoa học phục vụ quá trình hoàn thiện chuyên luận liên quan đến Sâm Việt Nam trong Dược điển Việt Nam VI.

Việc đưa Sâm Lai Châu vào nghiên cứu mở rộng tiêu chuẩn Sâm Việt Nam góp phần hoàn thiện cơ sở khoa học để nhận diện và kiểm soát chất lượng dược liệu. Ảnh minh họa

Chuẩn hóa phải bắt đầu từ nguồn nguyên liệu

Thực tế cho thấy, việc kiểm soát chất lượng dược liệu không thể chỉ dựa vào một vài chỉ tiêu hóa học. Đối với Sâm Lai Châu, các chuyên gia đặt vấn đề nghiên cứu đồng thời nhiều nhóm đặc điểm, từ nguồn gốc, vùng trồng, đặc điểm thực vật đến thành phần hóa học và các chỉ tiêu kiểm nghiệm. Đây là cơ sở quan trọng để phân biệt nguyên liệu, đánh giá tính đồng nhất và hạn chế nguy cơ nhầm lẫn giữa các loại sâm có đặc điểm tương đồng.

Lai Châu đã có những bước chuẩn bị trước khi tham gia quá trình mở rộng tiêu chuẩn. Tháng 6/2026, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh phối hợp với Trung tâm Dược điển - Dược thư Quốc gia khảo sát, thu thập mẫu Sâm Lai Châu tại các vùng phân bố đặc trưng trên địa bàn. Việc lấy mẫu nhằm phục vụ xây dựng Dược điển và Tiêu chuẩn Việt Nam.

Trước đó, tháng 4/2026, tỉnh Lai Châu cũng xây dựng kế hoạch nghiên cứu tiêu chuẩn Việt Nam và Dược điển cho Sâm Lai Châu. Theo kế hoạch, việc xây dựng tiêu chuẩn phải dựa trên các nghiên cứu hiện có, đồng thời tiếp tục lấy mẫu, khảo nghiệm và đánh giá các chỉ tiêu trước khi hoàn thiện dự thảo.

Một số tiêu chí chất lượng Sâm Lai Châu hiện đã được tỉnh sử dụng trong quản lý nhãn hiệu chứng nhận. Theo tài liệu của UBND tỉnh, các chỉ tiêu gồm độ ẩm, tro toàn phần, tro không tan trong acid, định tính và định lượng một số thành phần như saponin tổng số và majonosid R2. Tuy nhiên, những tiêu chí này mới là một phần cơ sở dữ liệu cần được xem xét trong quá trình xây dựng, mở rộng tiêu chuẩn ở phạm vi quốc gia.

Từ tiêu chuẩn đến kiểm soát chất lượng trên thị trường

Dược điển Việt Nam VI có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 và bao gồm 1.722 tiêu chuẩn quốc gia về thuốc, trong đó có 417 tiêu chuẩn về dược liệu, thuốc dược liệu và thuốc cổ truyền. Hệ thống chuyên luận này tạo cơ sở thống nhất cho việc nhận diện và kiểm nghiệm nguyên liệu, thuốc trong phạm vi áp dụng.

Trong bối cảnh đó, việc xem xét mở rộng chuyên luận Sâm Việt Nam theo hướng bổ sung dữ liệu về Sâm Lai Châu có ý nghĩa ở khía cạnh chuẩn hóa chất lượng. Khi các đặc điểm nhận dạng, thành phần hóa học và yêu cầu kiểm nghiệm được xác lập trên cơ sở khoa học, các cơ sở kiểm nghiệm sẽ có thêm căn cứ thống nhất để đánh giá nguyên liệu.

Đối với Sâm Lai Châu, yêu cầu này càng đáng chú ý khi tỉnh đang định hướng phát triển cây sâm thành ngành hàng có giá trị kinh tế cao. Nghị quyết 17-NQ/TU của Tỉnh ủy Lai Châu đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển vùng trồng khoảng 3.000 ha, đồng thời yêu cầu 100% diện tích trồng Sâm Lai Châu được cấp mã số vùng trồng và chỉ dẫn địa lý; sản phẩm khai thác phải bảo đảm nguồn gốc xuất xứ và đạt GACP-WHO hoặc tương đương.

Điều này cho thấy tiêu chuẩn chất lượng chỉ là một mắt xích trong chuỗi quản lý dược liệu. Cùng với tiêu chuẩn, cần kiểm soát nguồn giống, vùng trồng, nguồn gốc nguyên liệu, thu hái, sơ chế, bảo quản và kiểm nghiệm. Khi các khâu này được kết nối, dữ liệu về chất lượng mới có thể trở thành cơ sở cho việc phát triển sản phẩm ổn định hơn.

Đáng chú ý, đến tháng 8/2026, Lai Châu đã hoàn thành việc thu thập, tổng hợp 45 tài liệu liên quan đến tiêu chuẩn, quy chuẩn, dược điển và các nghiên cứu trong, ngoài nước về Sâm Lai Châu; lấy mẫu lần đầu tại 3 địa điểm và hoàn thành đề cương, thuyết minh xây dựng tiêu chuẩn quốc gia về Sâm Việt Nam theo hướng mở rộng phạm vi, trong đó có Sâm Lai Châu.

Như vậy, việc đưa Sâm Lai Châu vào quá trình nghiên cứu mở rộng tiêu chuẩn Sâm Việt Nam không nên chỉ nhìn ở góc độ bổ sung tên một loại dược liệu vào Dược điển. Quan trọng hơn, đây là quá trình hình thành cơ sở dữ liệu và yêu cầu kỹ thuật để thống nhất cách nhận diện, kiểm nghiệm và đánh giá chất lượng.

Nếu được hoàn thiện trên nền tảng dữ liệu đủ rộng và phương pháp kiểm nghiệm phù hợp, tiêu chuẩn sẽ góp phần tạo cơ sở cho quản lý chất lượng nguyên liệu, hạn chế nhầm lẫn, đồng thời hỗ trợ quá trình phát triển vùng nguyên liệu và chế biến Sâm Lai Châu theo hướng có kiểm soát. Đây cũng là điều kiện cần để giá trị của một nguồn gen dược liệu quý được chuyển hóa thành giá trị sản phẩm trên cơ sở khoa học, thay vì chỉ dựa vào tên gọi hoặc giá trị thương mại.

An Dương