Năng suất trong kỷ nguyên AI: Không chỉ là câu chuyện của công nghệ

Trong bài trình bày về kinh nghiệm quốc tế vượt qua bẫy thu nhập trung bình thông qua chuyển đổi kép, GS. TS. Vũ Minh Khương, Trường Chính sách Công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore cho rằng, chuyển đổi số dựa trên AI (AI-DX) và chuyển đổi xanh (GX) đang tạo ra động lực mới.

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào quá trình chuyển đổi số để giúp doanh nghiệp tối ưu hoá hoạt động, nâng cao năng suất và tạo ra các giá trị mới vượt trội cho khách hàng và thị trường. Trong khi GX làm tăng năng suất tài nguyên. Khi kết hợp, hai quá trình này hướng tới năng suất cao hơn, đổi mới mạnh hơn, tiêu hao tài nguyên và phát thải thấp hơn, đồng thời tăng năng lực cạnh tranh và khả năng chống chịu.

Trong phần về chuyển đổi xanh, GS. TS Vũ Minh Khương nhấn mạnh hiệu quả tài nguyên đang trở thành lợi thế cạnh tranh. ESG, Net Zero, CBAM và kinh tế tuần hoàn cũng được nhìn nhận là những điều kiện để tiếp cận thị trường, thu hút đầu tư và nâng giá trị thương hiệu.

GS. TS. Vũ Minh Khương, Trường Chính sách Công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore trình bày tham luận tại Diễn đàn Năng suất Chất lượng Quốc gia 2026 vào ngày 14/8. (Ảnh: Kim Thoa)

Từ “mua công nghệ” đến năng lực hấp thụ

Đồng quan điểm với GS. TS Vũ Minh Khương, ông Arsyoni Buana, Trưởng Ban Hỗ trợ Chiến lược và Đối ngoại - Tổ chức Năng suất Châu Á (APO) cũng cho rằng “Làm được nhiều hơn với ít nguồn lực hơn”.

Theo ông Arsyoni Buana, dư địa cho tăng trưởng theo chiều rộng đang thu hẹp bởi bốn áp lực: dân số già hóa và lực lượng lao động tăng chậm; dư địa tài khóa thu hẹp, chi phí vốn tăng; ràng buộc khí hậu và giới hạn tài nguyên; cuối cùng là hiệu suất giảm dần khi tiếp tục gia tăng đầu vào.

Vì thế, động lực của ngày mai không còn là bổ sung thêm vốn, lao động hay tài nguyên, mà là kết hợp các yếu tố thông minh hơn. Theo cách tiếp cận của APO, TFP phản ánh hiệu quả mà công nghệ, kỹ năng, quản trị, thể chế và vốn phối hợp với nhau. Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và vốn con người phải được tổ chức thành một hệ thống thống nhất ở cấp doanh nghiệp.

Kinh nghiệm châu Á cho thấy, chi tiền cho công nghệ hay R&D chưa đủ. Nhật Bản có cường độ R&D năm tài khóa 2024 ở mức 3,70%, nhưng TFP giai đoạn 2015-2023 giảm 0,2%/năm. Theo đại diện APO, điểm nghẽn nằm ở tốc độ lan tỏa chậm của năng lực số và AI, thiếu nhân lực chuyên môn sâu và khoảng cách về năng lực hấp thụ công nghệ giữa các doanh nghiệp. Định hướng của METI (Bộ Kinh tế, thương mại và công nghiệp Nhật Bản) nhấn mạnh, chuyển đổi số phải bắt đầu từ vấn đề quản trị, không phải từ phần cứng.

Ông Arsyoni Buana, Trưởng Ban Hỗ trợ Chiến lược và Đối ngoại - Tổ chức Năng suất Châu Á. 

Tại Singapore, mô hình Lộ trình chuyển đổi ngành (Industry Transformation Maps - ITM) tích hợp phát triển doanh nghiệp, năng suất, công nghệ, quốc tế hóa, kỹ năng lực lượng lao động, thiết kế lại công việc và cải cách quy định. Theo đại diện APO, Singapore có 23 bản đồ ngành, trong khi ITM bao phủ 80% nền kinh tế. Các ngành thuộc ITM ghi nhận mức tăng năng suất lao động 2,4%/năm trong giai đoạn 2016-2023.

Từ kinh nghiệm này, ông Arsyoni Buana cho rằng, bài học rút ra là sự phối hợp, chứ không chỉ lựa chọn công nghệ, mới là yếu tố khan hiếm. Kỹ năng, chính sách ngành và hỗ trợ doanh nghiệp cần được triển khai đồng bộ.

“Chuyển giao công nghệ” phải đi qua con người

Với Việt Nam, ông Arsyoni Buana cho biết, năng suất lao động theo giờ tăng bình quân 5,3% giai đoạn 2015-2023, TFP tăng 1,5% và cường độ R&D là 0,42% GDP theo số liệu mới nhất được sử dụng cho Việt Nam là năm 2021. Năm 2024, 71,7% trong tổng kim ngạch xuất khẩu 405,5 tỷ USD đến từ khu vực FDI; tỷ lệ lao động có bằng cấp hoặc chứng chỉ được nêu ở mức 27%.

Từ đó, ông Arsyoni Buana khẳng định cơ hội cho Việt Nam được xác định là chuyển sự hiện diện của FDI thành chiều sâu chuỗi cung ứng, kỹ năng lao động và năng lực hấp thụ công nghệ ở cấp doanh nghiệp – chứ không chỉ dừng lại ở gia công, lắp ráp.

Một ví dụ được đại diện APO đưa ra là chương trình phát triển nhà cung ứng và nhà máy thông minh giữa Bộ Công Thương và Samsung. Chương trình không chỉ tập trung vào trang thiết bị mà bao gồm chẩn đoán doanh nghiệp, tư vấn sản xuất chuyên sâu, nâng cao chất lượng và hiệu quả cung ứng, phát triển tư vấn viên trong nước, kỹ năng thiết kế - chế tạo khuôn mẫu, chuyển đổi số và hỗ trợ xây dựng nhà máy thông minh.

Đến cuối năm 2024, theo số liệu giám sát chương trình được nêu tại hơn 400 doanh nghiệp đã được đánh giá và tư vấn; 63 doanh nghiệp trở thành nhà cung ứng cấp 1 hoặc cấp 2 của Samsung. Các doanh nghiệp tham gia ghi nhận mức tăng năng suất 30-50%, cùng với giảm tỷ lệ lỗi và áp dụng rộng hơn các hệ thống ISO/IATF.

Bài học được rút ra ở đây là chuyển giao công nghệ chỉ thực sự hiệu quả khi đó là “chuyển giao con người” - từ năng lực chẩn đoán, đội ngũ tư vấn, tiêu chuẩn kỹ thuật đến thực hành tại hiện trường sản xuất.

Ở bình diện chính sách, đại diện APO đề xuất chuyển trọng tâm sang TFP; ưu tiên năng lực hấp thụ công nghệ; xây dựng các thể chế lan tỏa công nghệ; gắn điều kiện và cơ chế giám sát với ưu đãi, hỗ trợ; đồng thời coi hành trình chuyển đổi của doanh nghiệp là “đơn vị” của chính sách.

Cùng hướng đó, GS. TS. Vũ Minh Khương nhấn mạnh con người và năng lực học hỏi liên tục là tài sản chiến lược trong kỷ nguyên AI; hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và hợp tác đa bên tạo ra giá trị vượt trội so với những tổ chức hoạt động đơn lẻ. Điểm chung của hai tham luận này là công nghệ không nên được nhìn như một khoản mua sắm riêng lẻ. Năng suất chỉ hình thành khi công nghệ được hấp thụ vào kỹ năng, quy trình, quản trị, chuỗi cung ứng và hệ sinh thái doanh nghiệp.

Kim Thoa