Phát triển hệ thống phòng thí nghiệm, nâng cao năng lực làm chủ công nghệ chiến lược

Tập trung đầu tư theo công nghệ chiến lược

Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành Quyết định số 3805/QĐ-BKHCN ngày 16/9/2026, kèm theo Kế hoạch triển khai thực hiện Quyết định số 1483/QĐ-TTg ngày 4/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ về phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược.

Theo kế hoạch, trong năm 2026, Bộ KH&CN sẽ hướng dẫn, đôn đốc các bộ, ngành và tổ chức liên quan rà soát hạ tầng hiện có, xác định nhu cầu, hoàn thiện hồ sơ đề xuất nâng cấp, hiện đại hóa hoặc đầu tư mới các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia. Việc đề xuất phải gắn với Danh mục công nghệ chiến lược, Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược tại Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg, các nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược tại Quyết định số 808/QĐ-TTg và các quyết định liên quan.

Bộ cũng sẽ tổng hợp nhu cầu, rà soát, đánh giá và lựa chọn theo từng đợt các đề xuất phục vụ nhiệm vụ dân sự và nhiệm vụ lưỡng dụng không thuộc phạm vi lựa chọn của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an. Trên cơ sở đó, kết quả lựa chọn được thông báo theo thẩm quyền; danh mục các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được tổng hợp, trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt theo Quyết định 1483/QĐ-TTg.

Phát triển hệ thống trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, phòng thí nghiệm trọng điểm góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ chiến lược, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Ảnh minh họa

Mục tiêu đến năm 2030 là nâng cấp, đầu tư mới và đưa vào vận hành tối thiểu 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và 4 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia. Hệ thống được định hướng hiện đại, đồng bộ, có khả năng kết nối và khai thác dùng chung trên phạm vi toàn quốc, tập trung vào công nghệ chiến lược, công nghệ lõi và sản phẩm công nghệ chiến lược.

Định hướng này được đặt trong bối cảnh Việt Nam đã ban hành Danh mục công nghệ chiến lược và Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược tại Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg. Văn bản có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, tạo cơ sở để xác định các lĩnh vực, sản phẩm ưu tiên trong tổ chức nghiên cứu và đầu tư hạ tầng công nghệ.

Việc xác định danh mục công nghệ chiến lược cũng giúp hoạt động đầu tư hạ tầng nghiên cứu được gắn với những lĩnh vực được Nhà nước ưu tiên phát triển, thay vì chỉ tập trung vào việc bổ sung riêng lẻ thiết bị hoặc cơ sở vật chất. Đây là một trong những định hướng được đặt ra trong Đề án 1483/QĐ-TTg nhằm hình thành hệ thống có khả năng liên kết, dùng chung và phục vụ chuỗi nghiên cứu, phát triển, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm.

Gắn nghiên cứu với doanh nghiệp và thương mại hóa

Không chỉ đặt mục tiêu mở rộng số lượng cơ sở, kế hoạch của Bộ KH&CN còn chú trọng cơ chế vận hành, nguồn nhân lực, nhóm nghiên cứu và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Trong giai đoạn 2026-2030, Bộ sẽ triển khai cơ chế đặt hàng hoặc tài trợ nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược cho các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia có năng lực phù hợp. Mục tiêu là làm chủ tối thiểu 10 công nghệ lõi phục vụ trực tiếp các sản phẩm công nghệ chiến lược và những bài toán lớn của quốc gia.

Kế hoạch cũng đặt yêu cầu phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, nhóm nghiên cứu xuất sắc gắn với từng trung tâm, phòng thí nghiệm. Hoạt động nghiên cứu, phát triển, chuyển giao và thương mại hóa được định hướng gắn với đào tạo nhân lực, trong đó có thạc sĩ, tiến sĩ, kỹ sư nghiên cứu, kỹ sư vận hành, kỹ thuật viên chuyên sâu và nhân lực chất lượng cao.

Một mục tiêu đáng chú ý là thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và tài sản trí tuệ. Bộ KH&CN đặt mục tiêu hỗ trợ hình thành ít nhất 10 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo hoặc doanh nghiệp khoa học và công nghệ có khả năng phát triển, làm chủ và thương mại hóa công nghệ. Đồng thời, theo dõi mục tiêu tăng trưởng trung bình tối thiểu 18%/năm về số lượng đơn đăng ký sáng chế và văn bằng bảo hộ công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, tính từ năm thứ ba vận hành.

Mỗi trung tâm, phòng thí nghiệm cũng được định hướng gắn với ít nhất một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoặc cụm liên kết viện nghiên cứu, cơ sở giáo dục đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước. Qua đó, kết quả nghiên cứu, thử nghiệm được đặt trong mối liên hệ với nhu cầu thị trường, quốc phòng, an ninh và yêu cầu phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược.

Cùng với đó, Bộ KH&CN dự kiến xây dựng nền tảng số quản lý thông tin, kết nối và hỗ trợ khai thác dùng chung hệ thống, dự kiến bắt đầu vận hành từ quý II/2027. Các đơn vị quản lý, vận hành trung tâm và phòng thí nghiệm có trách nhiệm cập nhật đầy đủ, kịp thời dữ liệu thuộc phạm vi quản lý trên nền tảng số.

Cơ chế giám sát cũng được đặt ra theo hướng đánh giá định kỳ hằng năm và đánh giá sau 3 năm, 5 năm vận hành dựa trên năng lực công nghệ và hiệu quả khai thác. Trường hợp sau 3 năm vận hành đạt dưới 70% các chỉ số đã cam kết, đơn vị phải xây dựng và thực hiện phương án khắc phục; sau 5 năm nếu không đáp ứng yêu cầu, Bộ sẽ tham mưu điều chỉnh phương án hoặc đề xuất thay đổi tổ chức quản lý, vận hành theo quy định.

Theo Bộ KH&CN, từ năm 2000 đến nay, Nhà nước đã đầu tư 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, góp phần nâng cao tiềm lực nghiên cứu, đào tạo nhân lực và hình thành một số năng lực chuyên sâu. Tuy nhiên, hệ thống vẫn còn những hạn chế như lựa chọn lĩnh vực đầu tư chưa gắn chặt với công nghệ chiến lược, đầu tư phân tán, quy mô nhỏ, thiếu cơ chế đầu tư theo vòng đời, kinh phí vận hành, cơ chế dùng chung và đánh giá theo kết quả.

Đề án được phê duyệt tại Quyết định 1483/QĐ-TTg vì vậy định hướng chuyển từ đầu tư các cơ sở riêng lẻ sang hình thành hệ thống có khả năng liên kết từ nghiên cứu, phát triển, thử nghiệm, đo lường, kiểm định, đánh giá sự phù hợp, sản xuất thử đến thương mại hóa công nghệ. Đây được xác định là nền tảng để nâng cao khả năng hấp thụ, làm chủ và phát triển công nghệ chiến lược, đồng thời tăng cường năng lực tự chủ công nghệ quốc gia.

Liên quan đến vấn đề này, ngày 4/8/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký Quyết định số 1483/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược”.

Đề án đặt mục tiêu phát triển hệ thống trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia hiện đại, đồng bộ, có khả năng kết nối, khai thác dùng chung trên phạm vi toàn quốc, tập trung vào công nghệ chiến lược, công nghệ lõi và sản phẩm công nghệ chiến lược.

Thông qua Đề án, Việt Nam từng bước hình thành năng lực quốc gia về nghiên cứu, thử nghiệm, đo lường, kiểm định, đánh giá sự phù hợp, sản xuất thử và thương mại hóa công nghệ. Đây cũng là cơ sở để tăng cường khả năng hấp thụ, làm chủ, phát triển công nghệ chiến lược và từng bước nâng cao năng lực tự chủ công nghệ quốc gia.

An Dương