Quy chuẩn kỹ thuật và bài toán cân bằng giữa an toàn, chất lượng, đổi mới sáng tạo

Quy chuẩn kỹ thuật – công cụ bảo đảm lợi ích công cộng

Trong hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật của Việt Nam, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) giữ vai trò đặc biệt bởi đây là những quy định bắt buộc áp dụng đối với sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường và các đối tượng khác trong hoạt động kinh tế - xã hội theo phạm vi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định.

Theo Văn bản hợp nhất số 56/VBHN-VPQH năm 2025 của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, quy chuẩn kỹ thuật là quy định về mức giới hạn của đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý mà sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường và các đối tượng khác trong hoạt động kinh tế - xã hội phải tuân thủ nhằm bảo đảm an toàn, vệ sinh, sức khỏe con người; bảo vệ động vật, thực vật, môi trường; bảo vệ lợi ích và an ninh quốc gia, quyền lợi người tiêu dùng và đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước.

Thực tế cho thấy, nhiều lĩnh vực liên quan trực tiếp đến an toàn cộng đồng như điện, xăng dầu, vật liệu xây dựng, thiết bị bảo hộ, thực phẩm hay phương tiện giao thông đều cần có quy chuẩn kỹ thuật để xác định các ngưỡng an toàn tối thiểu trước khi sản phẩm được lưu thông trên thị trường.

Có thể nói, quy chuẩn kỹ thuật chính là "hàng rào kỹ thuật" bảo vệ lợi ích công cộng. Nếu thiếu các yêu cầu kỹ thuật bắt buộc, nguy cơ xuất hiện sản phẩm không bảo đảm an toàn sẽ gia tăng, kéo theo những rủi ro đối với sức khỏe, tài sản và môi trường.

Cân bằng giữa quản lý và đổi mới

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh của khoa học và công nghệ, việc xây dựng quy chuẩn kỹ thuật cũng đứng trước yêu cầu phải đổi mới.

Những công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật (IoT), phương tiện giao thông điện, vật liệu mới hay các mô hình kinh doanh số thường phát triển nhanh hơn chu kỳ xây dựng và sửa đổi quy chuẩn. Nếu quy chuẩn không được cập nhật kịp thời, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn khi đưa sản phẩm mới ra thị trường, trong khi cơ quan quản lý cũng thiếu cơ sở để kiểm soát các rủi ro phát sinh.

Xây dựng quy chuẩn kỹ thuật cần hài hòa giữa yêu cầu quản lý, bảo đảm an toàn và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. (Ảnh minh họa)

Ngược lại, nếu các yêu cầu kỹ thuật được quy định quá chi tiết hoặc quá cứng nhắc, doanh nghiệp sẽ phải tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian nghiên cứu và thương mại hóa sản phẩm. Điều này có thể làm giảm động lực đổi mới sáng tạo, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp khởi nghiệp. Chính vì vậy, bài toán đặt ra không phải là nới lỏng hay siết chặt quy chuẩn, mà là xây dựng các quy chuẩn bảo đảm yêu cầu an toàn thiết yếu, đồng thời đủ linh hoạt để thích ứng với sự phát triển của công nghệ.

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, việc xây dựng quy chuẩn kỹ thuật cần bảo đảm phù hợp yêu cầu quản lý trong nước và thông lệ quốc tế. Hiệp định về Hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) của WTO khuyến khích các thành viên sử dụng tiêu chuẩn quốc tế làm cơ sở xây dựng quy định kỹ thuật khi phù hợp, đồng thời tránh tạo ra những rào cản không cần thiết đối với thương mại quốc tế.

Đối với Việt Nam, việc hài hòa quy chuẩn kỹ thuật với thông lệ quốc tế góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật của thị trường và thúc đẩy hội nhập. Trong quá trình xây dựng quy chuẩn, việc lấy ý kiến các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan giúp nâng cao tính khả thi và phù hợp với thực tiễn áp dụng.

Quy chuẩn phải đồng hành cùng phát triển

Đổi mới sáng tạo và an toàn không phải hai mục tiêu đối lập. Một hệ thống quy chuẩn kỹ thuật được xây dựng khoa học, minh bạch và cập nhật kịp thời sẽ vừa góp phần kiểm soát rủi ro, vừa tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ mới.

Trong bối cảnh nền kinh tế chuyển dịch theo hướng số hóa và phát triển xanh, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện hệ thống quy chuẩn kỹ thuật theo hướng hiện đại, hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, tăng cường ứng dụng khoa học và công nghệ trong quá trình xây dựng, rà soát và cập nhật quy chuẩn.

Khi đó, quy chuẩn kỹ thuật sẽ không chỉ là công cụ quản lý nhà nước mà còn trở thành nền tảng thúc đẩy chất lượng, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và hỗ trợ phát triển bền vững. Một hệ thống quy chuẩn phù hợp sẽ giúp bảo vệ lợi ích người tiêu dùng, tạo niềm tin cho thị trường và mở rộng cơ hội hội nhập của hàng hóa Việt Nam trong nền kinh tế toàn cầu.

Cẩm Anh