Số hóa tiêu chuẩn, kiến tạo niềm tin và nâng cao năng lực cạnh tranh

Chiều ngày 14/10, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng (TCĐLCL) Quốc gia tổ chức Lễ kỷ niệm ngày Tiêu chuẩn Thế giới 14-10 với chủ đề Mục tiêu Phát triển Bền vững số 7 (SDG 7) – Năng lượng sạch với giá thành hợp lý.

Tham dự lễ kỷ niệm có Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, Chủ tịch Ủy ban TCĐLCL Quốc gia Nguyễn Nam Hải, Cục trưởng Cục An toàn Bức xạ và Hạt nhân Nguyễn Hoàng Linh, lãnh đạo các đơn vị trực thuộc Ủy ban và đại diện các Bộ, ngành, hiệp hội, tổ chức, doanh nghiệp.

Phát biểu khai mạc lễ kỷ niệm, Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định cho biết, chủ đề Ngày Tiêu chuẩn Thế giới năm 2026 là “Tiêu chuẩn phục vụ các SDG - Tầm nhìn chung cho một thế giới tốt đẹp hơn”, với trọng tâm là SDG 7 - Năng lượng sạch với giá thành hợp lý. Thông điệp này có ý nghĩa đặc biệt khi thế giới đang đứng trước yêu cầu cấp thiết về chuyển dịch năng lượng, giảm phát thải và bảo đảm khả năng tiếp cận năng lượng an toàn, tin cậy với chi phí hợp lý.

Trong quá trình đó, tiêu chuẩn xác lập các yêu cầu kỹ thuật thống nhất, bảo đảm an toàn, chất lượng và khả năng tương thích giữa các thiết bị, hệ thống và công nghệ - từ tích hợp năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng, xe điện và hạ tầng sạc đến sử dụng năng lượng hiệu quả trong sản xuất, công trình và đô thị. Các tiêu chuẩn về hệ thống quản lý năng lượng như TCVN ISO 50001 cũng cung cấp cho doanh nghiệp công cụ thiết thực để nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và giảm chi phí.

Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, từ câu chuyện của SDG 7, chúng ta cần nhìn rộng hơn về vai trò của tiêu chuẩn trong giai đoạn phát triển mới. Chuyển dịch xanh, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và sự thay đổi của chuỗi cung ứng toàn cầu đang làm xuất hiện ngày càng nhanh các sản phẩm, công nghệ và mô hình kinh doanh mới, kéo theo những yêu cầu mới về an toàn, tương thích, truy xuất và tính bền vững.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định. (Ảnh: Ngọc Xen)

Điều đó đặt ra yêu cầu có tính nguyên tắc đối với công tác tiêu chuẩn hóa của Việt Nam: chuyển từ tư duy xây dựng tiêu chuẩn khi thị trường đã hình thành sang nhận diện xu hướng, dự báo nhu cầu và chuẩn bị trước tiêu chuẩn cho những lĩnh vực mới; từ tiêu chuẩn đáp ứng sang tiêu chuẩn dẫn dắt. Đây là yêu cầu đối với cả hệ thống tiêu chuẩn quốc gia và phương thức tổ chức hoạt động tiêu chuẩn hóa của Việt Nam.

Thứ trưởng cho biết thêm, tính đến tháng 10 năm 2026, hệ thống TCVN có trên 14.600 tiêu chuẩn còn hiệu lực, trong đó khoảng 65% hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế và khu vực, với trên 180 Ban kỹ thuật và Tiểu ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia. Đây là nền tảng quan trọng. Tuy nhiên, quy mô không phải mục tiêu cuối cùng; điều quan trọng hơn là tiêu chuẩn phải có chất lượng, kịp thời, có khả năng dự báo và tạo ra giá trị thực chất cho doanh nghiệp, thị trường và xã hội.

Năm nay, kỷ niệm Ngày Tiêu chuẩn Thế giới trong bối cảnh Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026 - 2035 tại Quyết định số 876/QĐ-TTg ngày 15 tháng 5 năm 2026, với những mục tiêu rất cụ thể. Để triển khai hiệu quả Chiến lược, Thứ trưởng Lê Xuân Định đề nghị Ủy ban TCĐLCL Quốc gia, các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và cộng đồng chuyên gia tập trung vào một số định hướng lớn sau: 

Thứ nhất, chủ động định hướng và ưu tiên xây dựng tiêu chuẩn cho các lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển đất nước. Cần tập trung vào tiêu chuẩn phục vụ các công nghệ chiến lược, năng lượng sạch, lưu trữ năng lượng, lưới điện, hạ tầng sạc xe điện, sử dụng năng lượng hiệu quả và chuyển dịch xanh; đồng thời chủ động chuẩn bị tiêu chuẩn cho các công nghệ, sản phẩm và mô hình kinh doanh mới.

Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng khoảng 100 TCVN mới phục vụ công nghệ chiến lược và 100% lĩnh vực công nghệ trọng điểm có Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia tương ứng với Ban kỹ thuật quốc tế; đến năm 2035, khoảng 30% TCVN mới phục vụ công nghệ mới, kinh tế số và kinh tế xanh.

Thứ hai, nâng cao tính chủ động và vai trò của Việt Nam trong xây dựng tiêu chuẩn quốc tế. Hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế là yêu cầu quan trọng, nhưng chưa đủ. Việt Nam cần từng bước chuyển từ bên tiếp nhận sang bên tham gia, đóng góp và định hình tiêu chuẩn quốc tế ở những lĩnh vực có lợi thế và lợi ích chiến lược.

Theo Chiến lược, tỷ lệ TCVN hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, khu vực phải đạt 75% vào năm 2030 và 80% vào năm 2035; đại diện Việt Nam tham gia 60% Ban kỹ thuật tương ứng của ISO, IEC, ITU vào năm 2030, tiến tới 100% vào năm 2035; đồng thời đảm nhiệm vai trò chủ trì, đồng chủ trì hoặc thư ký từ 1 đến 2 Ban kỹ thuật hoặc nhóm công tác quốc tế. Để làm được điều đó, cần tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp, viện nghiên cứu và chuyên gia Việt Nam vào các hoạt động tiêu chuẩn hóa quốc tế.

Thứ ba, gắn tiêu chuẩn hóa chặt chẽ hơn với đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển công nghệ. Công tác tiêu chuẩn hóa phải theo sát sự phát triển của công nghệ mới, tạo điều kiện để công nghệ được triển khai an toàn, tin cậy và có khả năng kết nối. Chuyển đổi số phải trở thành động lực đổi mới phương thức xây dựng, quản lý, phổ biến và áp dụng tiêu chuẩn, để tiêu chuẩn ngày càng dễ tiếp cận, dễ sử dụng hơn đối với doanh nghiệp và xã hội.

Thứ tư, chuyển mạnh từ xây dựng tiêu chuẩn sang tạo giá trị từ tiêu chuẩn. Tiêu chuẩn chỉ thực sự có giá trị khi xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và được áp dụng hiệu quả. Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026 – 2035 đã đặt mục tiêu đến năm 2030 hỗ trợ tối thiểu 50.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa áp dụng TCVN; đến năm 2035, 60% TCVN được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tiễn của thị trường trọng điểm và yêu cầu về tiêu chuẩn được lồng ghép vào khoảng 70% chiến lược, quy hoạch, chương trình phát triển ngành. Vì vậy, cần tăng cường sự tham gia thực chất của doanh nghiệp trong quá trình tiêu chuẩn hóa, đồng thời chú trọng hướng dẫn, đào tạo và hỗ trợ áp dụng để tiêu chuẩn thực sự đi vào đời sống.

Chia sẻ tại lễ kỷ niệm, Chủ tịch Ủy ban TCĐLCL Quốc gia Nguyễn Nam Hải cho biết, trong bối cảnh toàn cầu niềm tin đang trở thành tài sản kham hiếm; đối đầu địa kinh tế và phân cực gia tăng; thương mại suy giảm, đa phương nhường chỗ cho “tiểu đa phương”; niềm tin vào thể chế bị xói mòn và AI thay đổi kỳ vọng của người dùng về dịch vụ số.

Trích dẫn từ Ngân hàng Thế giới - Báo cáo Phát triển Thế giới 2025: Tiêu chuẩn cho phát triển, ông Hải nhấn mạnh: “Tiêu chuẩn được xem là nền móng của thịnh vượng, kết tinh tri thức tập thể, xây dựng niềm tin và giúp các nền kinh tế vận hành hiệu quả”.

Tại Hội nghị thường niên ISO năm 2026 ở Paris, chủ đề “Xây dựng niềm tin trong một thế giới đang thay đổi” nhấn mạnh vai trò của tiêu chuẩn trước những thay đổi về kinh tế, thương mại và công nghệ. Để thích ứng, ISO xác định ba định hướng chiến lược chuyển đổi số đến năm 2030, gồm khai mở giá trị tiêu chuẩn thông qua dữ liệu, phát triển hệ sinh thái số có trí tuệ nhân tạo hỗ trợ và trao quyền cho các thành viên thông qua dịch vụ số dùng chung.

Chủ tịch Ủy ban TCĐLCL Quốc gia Nguyễn Nam Hải.

Cũng theo ông Hải, trong xây dựng tiêu chuẩn, môi trường soạn thảo trực tuyến chung ISO/IEC (OSD) đang được triển khai rộng rãi. Đến tháng 6/2026, có 2.173 trong tổng số 4.751 dự án ISO đang triển khai đã kích hoạt OSD, tương đương 46%. Tỷ lệ góp ý trực tiếp trên nền tảng đạt 81%, so với 33% vào tháng 11/2025; hơn 10.000 chuyên gia đã được đào tạo sử dụng nền tảng.

Một hướng đi đáng chú ý khác là phát triển tiêu chuẩn SMART, chuyển nội dung tiêu chuẩn thành dữ liệu có cấu trúc, có khả năng máy đọc được. Thay vì chỉ tồn tại dưới dạng tài liệu PDF hoặc XML, từng yêu cầu và khuyến nghị có thể được gắn thẻ, xác nhận bởi chuyên gia và tích hợp vào hệ thống quản lý, dịch vụ AI.

Cùng với đó, nền tảng OBP+ hỗ trợ đọc, tra cứu tiêu chuẩn trực tuyến, trong khi ISOlutions hướng đến cung cấp dịch vụ số dùng chung cho các tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc gia và khu vực.

Chủ tịch Ủy ban cho biết thêm, danh mục được tổng hợp tại Hội nghị thường niên ISO năm 2026 gồm 16 tiêu chuẩn chủ chốt, chia thành bốn trụ cột.

Thứ nhất, chất lượng và năng lực, gồm ISO 9001:2026, ISO 21001:2025, ISO 13485:2016 và ISO/IEC 17025:2017. Các tiêu chuẩn tập trung vào hệ thống quản lý chất lượng, cơ sở giáo dục và đào tạo, trang thiết bị y tế, năng lực phòng thử nghiệm và hiệu chuẩn.

Thứ hai, niềm tin số và đổi mới, gồm ISO/IEC 27001:2022 về quản lý an toàn thông tin, ISO/IEC 42001:2023 về hệ thống quản lý AI và ISO 56001:2024 về quản lý đổi mới sáng tạo. Nhóm tiêu chuẩn này cung cấp công cụ hỗ trợ bảo vệ dữ liệu, quản trị AI có trách nhiệm và phát triển năng lực đổi mới trong tổ chức.

Thứ ba, môi trường, năng lượng và bền vững, gồm ISO 14001:2026, ISO 50001:2018, ISO/UNDP 53001:2026 và ISO 20121:2024. Các tiêu chuẩn đề cập đến quản lý môi trường, sử dụng năng lượng hiệu quả, thực hiện các Mục tiêu phát triển bền vững của Liên hợp quốc và quản lý bền vững sự kiện. Trong đó, ISO 50001 gắn với chủ đề Ngày Tiêu chuẩn Thế giới năm 2026 về năng lượng sạch với giá thành hợp lý.

Thứ tư, an toàn, liêm chính và trách nhiệm, gồm ISO 45001:2018 về an toàn và sức khỏe nghề nghiệp, ISO 22000:2018 về an toàn thực phẩm, ISO 35001:2019 về an toàn sinh học cho phòng thí nghiệm, ISO 37001:2025 về hệ thống quản lý chống hối lộ và ISO 26000:2010 về trách nhiệm xã hội.

Phần lớn tiêu chuẩn sử dụng cấu trúc hài hòa, cho phép tổ chức tích hợp nhiều tiêu chuẩn trong một hệ thống quản lý duy nhất, thay vì triển khai các hệ thống riêng lẻ.

Lễ kỷ niệm thu hút đông đảo đại biểu tham dự.

Theo ông Hải, đối với Việt Nam cần chuyển từ “người áp dụng” trở thành “người kiến tạo” tiêu chuẩn, cụ thể, xác định năm định hướng trọng tâm trong thời gian tới.

Một là, số hóa quy trình xây dựng tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), đưa các ban kỹ thuật quốc gia lên môi trường trực tuyến và khai thác dịch vụ ISOlutions.

Hai là, chuẩn bị cho tiêu chuẩn máy đọc được thông qua số hóa kho TCVN, sẵn sàng tiếp nhận và cung cấp nội dung SMART.

Ba là, chấp nhận kịp thời các tiêu chuẩn chủ chốt, trong đó có TCVN tương ứng ISO 9001:2026, ISO 14001:2026, đồng thời xây dựng hướng dẫn chuyển đổi cho doanh nghiệp.

Bốn là, tăng cường tham gia tiêu chuẩn hóa công nghệ mới, đặc biệt trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và hộ chiếu số sản phẩm.

Năm là, đổi mới mô hình cấp phép và tiếp cận tiêu chuẩn, xem xét khả năng truy cập miễn phí có điều kiện đối với các TCVN được pháp luật viện dẫn.

Các định hướng này hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực tiêu chuẩn hóa quốc gia, thúc đẩy chuyển đổi số và tăng cường sự tham gia của Việt Nam vào hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc tế. Chủ tịch Ủy ban nhấn mạnh thông điệp, tiêu chuẩn tiếp tục khẳng định vai trò là ngôn ngữ chung của niềm tin trong kỷ nguyên số: Số hóa cách làm tiêu chuẩn - Ứng dụng nhóm tiêu chuẩn chủ chốt - Từ người áp dụng thành người kiến tạo.

Trong khuôn khổ lễ kỷ niệm, các đại biểu cũng có những tham luận về “An ninh năng lượng trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng: Từ hạ tầng, công nghệ đến tiêu chuẩn hóa” do bà Đoàn Thị Thanh Vân - Tiểu ban An ninh năng lượng trình bày; Tham luận về “Tiêu chuẩn hóa vật liệu xanh và kinh tế tuần hoàn: Nền tảng thúc đẩy chuỗi sản xuất bền vững hướng tới mục tiêu net – zero” do PGS. TS Phan Trung Nghĩa – Tiểu ban Vật liệu thân thiện môi trường trình bày.

 Hồng Vân