Sửa luật về thuốc lá: Tăng cường quản lý và phòng ngừa tác hại

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), thuốc lá gây ra hơn 7 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu, trong đó có hơn 1,6 triệu người không hút thuốc tử vong do tiếp xúc với khói thuốc thụ động. Tại Việt Nam, WHO ước tính thuốc lá gây khoảng hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm. Đây là gánh nặng lớn đối với sức khỏe cộng đồng, đồng thời đặt ra yêu cầu tăng cường các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát việc sử dụng thuốc lá.

Không chỉ gây ung thư phổi, thuốc lá còn là yếu tố nguy cơ của nhiều bệnh lý nguy hiểm như bệnh tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và các bệnh đường hô hấp. Theo WHO, việc sử dụng thuốc lá có liên quan đến hơn 20 loại hoặc phân nhóm ung thư khác nhau. Đáng chú ý, không có hình thức sử dụng thuốc lá nào được xem là an toàn và cũng không có ngưỡng phơi nhiễm khói thuốc thụ động an toàn.

Đối với trẻ em, tác động của khói thuốc thụ động càng đáng lo ngại. Người không hút thuốc vẫn có thể hít phải các chất độc hại phát sinh từ đầu điếu thuốc đang cháy hoặc khói do người hút thải ra. Trẻ em thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc có nguy cơ mắc các bệnh về đường hô hấp, hen suyễn, viêm tai giữa, suy giảm chức năng phổi. Phụ nữ mang thai tiếp xúc với khói thuốc cũng có thể đối mặt với nguy cơ ảnh hưởng đến thai kỳ và sức khỏe trẻ sơ sinh.

Bên cạnh thuốc lá điếu truyền thống, nicotine trong các sản phẩm thuốc lá mới cũng là vấn đề cần đặc biệt quan tâm. WHO cảnh báo nicotine có khả năng gây nghiện cao, ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ ở trẻ em và thanh thiếu niên, trong đó có khả năng chú ý và học tập. Việc tiếp xúc với nicotine từ sớm còn làm tăng nguy cơ lệ thuộc lâu dài và tiếp tục sử dụng các sản phẩm thuốc lá khác.

Hoàn thiện quy định, bảo vệ thế hệ trẻ trước tác hại thuốc lá

Trước những nguy cơ trên, việc hoàn thiện khung pháp lý về phòng, chống tác hại của thuốc lá được đặt ra sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã được đưa ra thảo luận, với nhiều nội dung liên quan đến kiểm soát độ tuổi sử dụng, địa điểm cấm hút thuốc, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và cảnh báo sức khỏe trên bao bì.

Giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết, việc sửa đổi Luật là cần thiết nhằm tiếp cận toàn diện hơn với công tác phòng bệnh, đồng thời bảo đảm tính đồng bộ với hệ thống pháp luật và các điều ước quốc tế liên quan.

Đối với đề xuất nâng độ tuổi được sử dụng thuốc lá lên 21 tuổi, Bộ trưởng cho biết phương án từ đủ 18 tuổi trở lên được xây dựng trên cơ sở quy định của Bộ luật Dân sự về năng lực hành vi, bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật. Theo thống kê của Bộ Y tế, khoảng 117 quốc gia quy định độ tuổi từ 18 trở lên, trong khi 16 quốc gia quy định từ 21 tuổi trở lên.

Một vấn đề khác được quan tâm là đề xuất cấm thuốc lá theo thế hệ, tức không cho phép bán thuốc lá đối với những người sinh từ một năm nhất định trở về sau. Theo Bộ trưởng Đào Hồng Lan, New Zealand từng thông qua chính sách này vào năm 2022 nhưng đã bãi bỏ trước khi có hiệu lực. Maldives bắt đầu thực hiện từ tháng 11/2025 đối với những người sinh từ năm 2007 trở về sau. Tại Anh, dự thảo luật cũng đề xuất cấm bán thuốc lá cho người sinh từ tháng 1/2009, dự kiến có hiệu lực từ năm 2027.

Tuy nhiên, do chính sách còn mới và chưa có đủ thời gian triển khai để đánh giá đầy đủ tác động, Chính phủ cho rằng chưa đủ cơ sở thực tiễn để đưa quy định cấm thuốc lá theo thế hệ vào dự thảo Luật lần này. Đây là vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu trên cơ sở bằng chứng khoa học, điều kiện thực tiễn và khả năng tổ chức thực hiện.

Ngoài kiểm soát độ tuổi, dự thảo Luật cũng được rà soát để cụ thể hóa các quy định cấm đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới. Báo cáo tiếp thu, giải trình bổ sung quy định về các chất, nguyên liệu khác thay thế được sử dụng cho thuốc lá nhằm bao quát những hình thức sản phẩm mới có thể phát sinh. Việc quy định rõ khái niệm và phạm vi điều chỉnh có ý nghĩa quan trọng trong quá trình nhận diện, quản lý và xử lý vi phạm.

Đối với các địa điểm cấm hút thuốc lá hoàn toàn, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu ý kiến đại biểu, nghiên cứu lộ trình do Chính phủ quy định để phù hợp với điều kiện thực tế. Quy định này cần được triển khai đồng bộ với công tác giám sát, kiểm tra nhằm hạn chế tình trạng khói thuốc ảnh hưởng đến người xung quanh, nhất là tại những nơi tập trung đông người.

Tăng cảnh báo sức khỏe, nâng cao nhận thức cộng đồng

Một nội dung đáng chú ý khác là đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Theo Bộ trưởng Đào Hồng Lan, Chính phủ đánh giá việc tăng diện tích cảnh báo là phù hợp và sẽ rà soát, đánh giá để quy định mức tăng cụ thể trong quá trình xây dựng nghị định.

Thống kê năm 2025 được Bộ trưởng dẫn tại phiên giải trình cho thấy 77 quốc gia áp dụng diện tích cảnh báo trung bình từ 65% trở lên, 25 quốc gia quy định từ 75% trở lên và 11 quốc gia áp dụng từ 85% trở lên. Những con số này cho thấy xu hướng tăng cường sử dụng cảnh báo trực quan trên bao bì nhằm giúp người tiêu dùng nhận diện rõ hơn các nguy cơ sức khỏe khi sử dụng thuốc lá.

Theo WHO, cảnh báo bằng hình ảnh có kích thước lớn, nội dung rõ ràng và được bố trí nổi bật có khả năng thu hút sự chú ý, giúp người sử dụng nhận thức rõ hơn về tác hại của thuốc lá. Hướng dẫn thực hiện Công ước khung về kiểm soát thuốc lá của WHO khuyến nghị cảnh báo sức khỏe nên chiếm ít nhất 50% diện tích các mặt chính của bao bì, đồng thời sử dụng hình ảnh và thông tin cụ thể về những bệnh lý liên quan đến thuốc lá.

Tuy nhiên, cảnh báo trên bao bì chỉ là một trong nhiều giải pháp phòng, chống tác hại thuốc lá. Việc kiểm soát quảng cáo, khuyến mại, trưng bày, bán thuốc lá; thực hiện nghiêm quy định về địa điểm cấm hút thuốc; tăng cường truyền thông và hỗ trợ cai nghiện cần được triển khai đồng bộ. Đặc biệt, gia đình và nhà trường cần chú trọng giáo dục trẻ em, thanh thiếu niên nhận diện nguy cơ gây nghiện của nicotine, không thử sử dụng thuốc lá dưới bất kỳ hình thức nào.

Việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá vì vậy không chỉ nhằm bổ sung các quy định quản lý sản phẩm mà còn hướng đến mục tiêu phòng ngừa bệnh tật, giảm tử vong và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc vào tính khả thi của quy định, trách nhiệm thực thi và sự phối hợp của các cơ quan quản lý, cơ sở y tế, gia đình và toàn xã hội.

An Dương