TCVN 14558-1:2025 về phụ kiện liên kết ray đường sắt

Trong nhiều năm qua, hạ tầng đường sắt Việt Nam vẫn đối mặt với không ít hạn chế liên quan đến tính đồng bộ kỹ thuật, khả năng kết nối công nghệ và tiêu chuẩn hóa trong quá trình thiết kế, thi công cũng như bảo trì. Bên cạnh những vấn đề lớn như tốc độ khai thác hay chất lượng tuyến đường, một thực tế ít được chú ý hơn là hệ thống thuật ngữ kỹ thuật trong lĩnh vực đường sắt vẫn còn thiếu sự thống nhất giữa các đơn vị thiết kế, thi công, sản xuất thiết bị và quản lý vận hành.

Trong bối cảnh ngành đường sắt đang hướng tới hiện đại hóa và từng bước tiếp cận các tiêu chuẩn quốc tế, yêu cầu chuẩn hóa ngôn ngữ kỹ thuật trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Đặc biệt, với các hạng mục có yêu cầu độ chính xác cao như bộ phụ kiện liên kết ray – bộ phận giữ vai trò cố định ray với tà vẹt, đảm bảo ổn định kết cấu và an toàn chạy tàu việc thống nhất thuật ngữ là điều kiện cần để đồng bộ thiết kế, thử nghiệm và đánh giá kỹ thuật.

Từ thực tế đó, Bộ Khoa học và Công nghệ đã công bố TCVN 14558-1:2025 tương đương hoàn toàn với ISO 22074-1:2020 về “Kết cấu hạ tầng đường sắt - Bộ phụ kiện liên kết ray - Phần 1: Từ vựng”. Tiêu chuẩn được xem là bước đi quan trọng nhằm xây dựng nền tảng kỹ thuật thống nhất cho lĩnh vực hạ tầng đường sắt trong nước.

 Việc thống nhất cách hiểu về thuật ngữ phụ kiện liên kết ray giúp hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và chuyển giao công nghệ được thực hiện đồng bộ hơn. Ảnh minh họa

Theo nội dung công bố, tiêu chuẩn này đưa ra hệ thống thuật ngữ và định nghĩa được sử dụng trong bộ tiêu chuẩn TCVN 14558:2025 liên quan đến bộ phụ kiện liên kết ray. Đây là nhóm tiêu chuẩn chuyên sâu phục vụ thiết kế, thử nghiệm và đánh giá khả năng làm việc của các hệ thống liên kết ray trong kết cấu hạ tầng đường sắt.

Theo tiêu chuẩn, bộ phụ kiện liên kết ray là tập hợp các chi tiết dùng để cố định thanh ray vào kết cấu đỡ, giúp giữ ray đúng vị trí trong quá trình vận hành tàu. Hệ thống này vẫn cho phép ray có những chuyển dịch cần thiết theo phương đứng, phương ngang hoặc phương dọc để bảo đảm an toàn và ổn định khi khai thác. Ngoài chức năng cố định ray, bộ phụ kiện còn có vai trò phân bố tải trọng từ ray xuống kết cấu đỡ, hạn chế mài mòn tại các bề mặt tiếp xúc và hỗ trợ cách điện giữa ray với kết cấu đỡ khi cần thiết.

Bộ phụ kiện liên kết ray tuy có kích thước không lớn nhưng lại đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống đường sắt. Các chi tiết này giúp cố định ray trên tà vẹt, duy trì khoảng cách hình học của đường ray và hạn chế dịch chuyển trong quá trình tàu vận hành. Chất lượng và khả năng làm việc của hệ thống liên kết ray ảnh hưởng trực tiếp đến độ ổn định của kết cấu đường sắt, khả năng chịu tải, độ rung và mức độ an toàn khai thác.

Việc phân loại bộ phụ kiện liên kết ray được thực hiện dựa trên khả năng đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật trong từng điều kiện cụ thể như độ cong của đường ray, tải trọng trục tàu, loại ray, khổ đường và khoảng cách giữa các gối đỡ. Trong quá trình thử nghiệm, một mặt chuẩn sẽ được sử dụng để xác định vị trí và góc tác động của tải trọng lên hệ thống liên kết ray.

Đối với các loại tà vẹt bê tông, tà vẹt gỗ hoặc tà vẹt composite polymer, mặt chuẩn này thường song song với mặt đáy của tà vẹt. Trong điều kiện thử nghiệm tại phòng thí nghiệm, góc tác động của tải trọng có thể được xác định dựa trên bề mặt đáy của tà vẹt.

Tiêu chuẩn cũng đề cập đến bộ phụ kiện liên kết cứng – loại liên kết được thiết kế để kẹp chặt ray vào tà vẹt, hạn chế tối đa sự dịch chuyển của ray trong quá trình sử dụng. Hệ thống này hầu như không sử dụng bộ phận đàn hồi, ngoại trừ đệm đặt dưới chân ray.

Điểm đáng chú ý của TCVN 14558-1:2025 là việc tiêu chuẩn hóa thuật ngữ theo hướng tương thích quốc tế. Theo cơ quan biên soạn, tiêu chuẩn hoàn toàn tương đương ISO 22074-1:2020, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận công nghệ, trao đổi kỹ thuật và hội nhập với hệ thống tiêu chuẩn đường sắt quốc tế.

Theo giới chuyên môn, một trong những rào cản lớn trong quá trình tiếp nhận công nghệ đường sắt hiện đại là sự thiếu thống nhất về ngôn ngữ kỹ thuật giữa các bên tham gia dự án. Khi thuật ngữ được chuẩn hóa, quá trình thiết kế, sản xuất thiết bị, kiểm định và vận hành sẽ giảm đáng kể nguy cơ sai lệch kỹ thuật, đồng thời nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các đơn vị trong nước và đối tác quốc tế.

Không chỉ phục vụ công tác quản lý và kỹ thuật, tiêu chuẩn còn góp phần hỗ trợ đào tạo nhân lực trong lĩnh vực đường sắt. Việc thống nhất cách hiểu về thuật ngữ chuyên ngành giúp hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và chuyển giao công nghệ được thực hiện đồng bộ hơn, đặc biệt trong bối cảnh ngành đường sắt đang cần nguồn nhân lực có trình độ kỹ thuật cao.

Có thể thấy, việc ban hành tiêu chuẩn về từ vựng cho hệ thống liên kết ray không đơn thuần là chuẩn hóa cách gọi tên kỹ thuật, mà còn là bước đi nền tảng trong quá trình hiện đại hóa hạ tầng đường sắt. Khi những chi tiết nhỏ nhất trong kết cấu đường ray được thống nhất bằng ngôn ngữ kỹ thuật chuẩn xác, đó cũng là lúc ngành đường sắt tiến gần hơn tới mục tiêu xây dựng một hệ thống vận hành an toàn, đồng bộ và tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế.

An Dương