TCVN 14572-2:2025: Kiểm soát chất lượng chi tiết cơ khí - đàn hồi trong ngành đường sắt

Trong kết cấu của một phương tiện đường sắt, hệ thống treo có vai trò quan trọng trong việc kết nối các bộ phận, giảm tác động của rung động và lực phát sinh trong quá trình vận hành. Trong hệ thống này, các chi tiết cơ khí - đàn hồi, đặc biệt là các chi tiết làm từ cao su hoặc kết hợp giữa cao su với kim loại, là những bộ phận phải làm việc trong nhiều điều kiện khác nhau.

Trong quá trình vận hành, các chi tiết này có thể chịu tác động của lực, chuyển động, nhiệt độ và môi trường làm việc. Chất lượng của sản phẩm vì vậy không chỉ phụ thuộc vào vật liệu mà còn liên quan đến thiết kế, công nghệ sản xuất, quy trình kiểm tra và khả năng duy trì chất lượng ổn định giữa các lô sản phẩm.

Một sản phẩm đạt yêu cầu ở giai đoạn thử nghiệm ban đầu cũng chưa đồng nghĩa chất lượng luôn được duy trì trong toàn bộ quá trình sản xuất. Sự thay đổi về vật liệu, công nghệ, quy trình sản xuất hoặc điều kiện tại nhà máy đều có thể ảnh hưởng đến đặc tính của sản phẩm. Vì vậy, việc kiểm soát chất lượng đối với các chi tiết sử dụng trên phương tiện đường sắt cần được thực hiện xuyên suốt, từ khâu xác định yêu cầu kỹ thuật, lựa chọn nhà cung cấp đến thử nghiệm, phê duyệt và giám sát trong quá trình sản xuất.

Đây cũng là mục tiêu của TCVN 14572-2:2025, hoàn toàn tương đương với ISO 22749-2:2021, có tên “Ứng dụng đường sắt - Hệ thống treo - Phần 2: Quy trình phê duyệt và giám sát chất lượng đối với các chi tiết cơ khí - đàn hồi”.

Tiêu chuẩn là một phần trong bộ TCVN 14572 về hệ thống treo. Trong khi TCVN 14572-1:2025 áp dụng cho các chi tiết cơ khí - đàn hồi được xác định trong TCVN 14572-1:2025 (ISO 22749-1:2021).

Tiêu chuẩn này quy định quy trình phê duyệt do khách hàng thực hiện; Về việc giám sát chất lượng đối với các chi tiết làm từ cao su hoặc cao su kết hợp kim loại trong quá trình sản xuất.

Tiêu chuẩn này không áp dụng cho túi khí cao su dùng cho lò xo không khí; Các chi tiết đàn hồi của giảm chấn và lò xo của hộp đỡ đấm; Màng ngăn, ống mềm gấp và gioăng làm kín; Ống mềm và ống dẫn khí; Dây đai truyền động.

Một trong những yêu cầu đầu tiên được đặt ra là phải xác định rõ sản phẩm thông qua chỉ dẫn kỹ thuật và hệ thống tài liệu liên quan. Trong đó, khách hàng cần cung cấp các thông tin cần thiết như bản vẽ giao diện, giới hạn không gian lắp đặt, điều kiện sử dụng, lực tác dụng, chuyển động, nhiệt độ, môi trường làm việc, yêu cầu bảo trì và lưu kho.

Bên cạnh đó, chỉ dẫn kỹ thuật cần nêu rõ các yêu cầu đối với sản phẩm, bao gồm đặc tính kỹ thuật, giá trị dung sai và tuổi thọ dự kiến. Quy trình phê duyệt và các yêu cầu thử nghiệm cũng phải được xác định, trong đó làm rõ những đặc tính cần kiểm tra, các thử nghiệm cần thực hiện và trình tự thử nghiệm.

Về phía nhà cung cấp, tiêu chuẩn yêu cầu cung cấp tài liệu mô tả tổng thành và các thông tin phục vụ việc sử dụng sản phẩm như hướng dẫn lắp đặt, bảo trì và lưu kho. Nhà cung cấp cũng phải cung cấp bản vẽ chi tiết thể hiện kích thước tổng thể, giá trị dung sai cùng các thông tin theo yêu cầu trong chỉ dẫn kỹ thuật của khách hàng, như quy trình thử nghiệm, báo cáo đánh giá và chứng chỉ chất lượng.

Một yêu cầu đáng chú ý khác là truy xuất nguồn gốc. Theo tiêu chuẩn, nhà cung cấp phải xây dựng hệ thống định danh và truy xuất nguồn gốc sản phẩm phù hợp với các nguyên tắc của TCVN ISO 9000. Cách thức truy xuất cụ thể cần được các bên liên quan thỏa thuận.

Các công đoạn sản xuất khác nhau của tổng thành, bao gồm cả việc sản xuất các chi tiết cấu thành, chỉ được phép thực hiện bởi các nhà cung cấp đủ năng lực, phù hợp với các quy định trong TCVN ISO 9000 và có hệ thống đảm bảo chất lượng được chứng nhận phù hợp với các tiêu chuẩn đảm bảo chất lượng có liên quan.

Trước khi được lắp đặt lên phương tiện đường sắt, tổng thành cần được khách hàng phê duyệt theo tiêu chuẩn chất lượng áp dụng. Chỉ dẫn kỹ thuật phải xác định rõ những tiêu chuẩn chất lượng và hình thức phê duyệt cần thiết đối với sản phẩm.

Đối với sản phẩm mới, dù do nhà cung cấp mới hay nhà cung cấp đã từng hợp tác cung cấp, cũng như sản phẩm hiện có được sử dụng cho một ứng dụng mới, tiêu chuẩn yêu cầu phải thực hiện đánh giá chất lượng trước khi đưa vào sử dụng trên phương tiện.

Các đặc tính và tính chất của sản phẩm phải được kiểm tra xác nhận thông qua thử nghiệm kiểu loại hoặc thử nghiệm đánh giá chất lượng theo yêu cầu của khách hàng. Phạm vi thử nghiệm cần được quy định trong chỉ dẫn kỹ thuật và có sự thống nhất giữa khách hàng với nhà cung cấp.

Yêu cầu mẫu dùng cho thử nghiệm cũng phải bảo đảm tính đại diện. Các tổng thành được lấy làm mẫu thử phục vụ đánh giá chất lượng phải được lấy từ cùng một lô sản xuất và được giao cùng một thời điểm. Mẫu phải đại diện cho công nghệ sản xuất, vật liệu sử dụng và các đặc tính cần được xác nhận.

Sau khi sản phẩm đã được đánh giá chất lượng, việc kiểm soát vẫn không dừng lại. Mọi thay đổi về thiết kế, công nghệ, thành phần, quy trình sản xuất hoặc việc cải tạo tại nhà máy đều phải được thông báo cho khách hàng và được phê duyệt trước khi triển khai. Việc đánh giá chất lượng cũng có thể được xem xét lại nếu quá trình sản xuất bị gián đoạn trên hai năm hoặc xảy ra sự cố trong vận hành làm phát sinh nghi ngờ về chất lượng của tổng thành.

Đối với công tác kiểm tra và giám sát chất lượng trong quá trình sản xuất, nhà cung cấp phải đề xuất phương pháp kiểm tra trong kế hoạch chất lượng và trình khách hàng phê duyệt. Khách hàng có thể yêu cầu xác minh các đặc tính cụ thể của sản phẩm; khi đó, quy trình thử nghiệm và tỷ lệ kiểm tra phải được quy định rõ trong chỉ dẫn kỹ thuật.

Có thể thấy, TCVN 14572-2:2025 không chỉ đặt ra yêu cầu kiểm tra chất lượng đối với một sản phẩm riêng lẻ mà xây dựng quy trình kiểm soát từ tài liệu kỹ thuật, năng lực nhà cung cấp, truy xuất nguồn gốc, thử nghiệm, phê duyệt đến giám sát trong sản xuất. Đây là cơ sở để các đơn vị khai thác đường sắt, nhà sản xuất và nhà cung cấp phối hợp kiểm soát chất lượng các chi tiết cơ khí - đàn hồi trước và trong quá trình đưa vào sử dụng trên phương tiện đường sắt.

An Dương