TCVN 14601-1:2026 về sử dụng tủ trưng bày cho các hiện vật bảo tàng

Trong bảo tồn di sản văn hóa, tủ trưng bày không chỉ là nơi đặt hiện vật để phục vụ khách tham quan mà còn có vai trò bảo vệ hiện vật trước nhiều tác động từ môi trường và con người. Nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, bụi, chất ô nhiễm, vi sinh vật hay những tác động vật lý đều có thể ảnh hưởng đến tình trạng của hiện vật trong quá trình trưng bày. Đặc biệt, khi hoạt động trưng bày tại bảo tàng, di tích và các không gian văn hóa ngày càng được chú trọng, số lượng hiện vật được đưa ra giới thiệu cũng có thể tăng, kéo theo yêu cầu cao hơn về bảo quản.

Việc lựa chọn hoặc lắp đặt tủ không phù hợp có thể làm giảm hiệu quả bảo quản, thậm chí tạo thêm nguy cơ gây hư hại hiện vật. Do đó, thiết kế tủ cần được tính toán dựa trên đặc điểm của từng hiện vật, không gian trưng bày và điều kiện môi trường cụ thể. Tiêu chuẩn cũng nhấn mạnh sự phối hợp giữa cơ quan phụ trách, cán bộ bảo tồn, nhà khoa học, kiến trúc sư, nhà thiết kế, chuyên gia ánh sáng và những người liên quan trong quá trình thiết kế, lựa chọn tủ.

Trong bối cảnh đó, TCVN 14601-1:2026 (BS EN 15999-1:2014) - Bảo tồn di sản văn hóa - Hướng dẫn thiết kế tủ trưng bày và bảo quản hiện vật - Phần 1: Yêu cầu chung đưa ra cơ sở để thiết kế, lựa chọn và sử dụng tủ trưng bày theo hướng vừa phục vụ việc giới thiệu hiện vật, vừa bảo đảm yêu cầu bảo quản.

Theo tiêu chuẩn, tủ trưng bày phải đáp ứng ba chức năng cơ bản gồm trưng bày hiện vật, bảo vệ hiện vật và góp phần bảo quản, giảm thiểu hư hại, xuống cấp. Vì vậy, việc thiết kế hoặc lựa chọn tủ không chỉ dựa trên hình thức bên ngoài mà phải căn cứ vào đặc điểm của hiện vật, không gian trưng bày và yêu cầu về an toàn, an ninh.

Các yếu tố cần xem xét bao gồm kích thước, khối lượng, đặc tính vật lý, hóa học, kết cấu, độ giòn và độ nhạy của hiện vật. Giá trị kinh tế và khả năng thu hút sự chú ý của kẻ trộm cũng cần được tính đến. Ngoài ra, tần suất luân chuyển, thời gian trưng bày, việc xử lý hiện vật, yêu cầu vệ sinh, bảo trì và cách bố trí hiện vật cũng là những yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn tủ.

Tủ cũng cần phù hợp với môi trường xung quanh, từ phòng trưng bày, tòa nhà đến các điều kiện địa lý như rung động do giao thông, địa chấn hoặc nguy cơ ngập lụt. Việc lắp đặt phải bảo đảm an toàn cho hiện vật, nhân viên và khách tham quan, đồng thời không cản trở lối đi hoặc các phương án xử lý khi xảy ra tình huống khẩn cấp.

Một yêu cầu quan trọng là tủ phải bảo đảm độ bền tổng thể, đặc biệt đối với các bộ phận bằng kính. Nếu cửa tủ có thể tiếp cận từ phía công chúng, cần có khóa an toàn; với tủ có nguy cơ bị di chuyển hoặc mang đi, phải có biện pháp cố định chắc chắn. Đối với bộ sưu tập đặc biệt hoặc hiện vật có giá trị cao, tiêu chuẩn còn đề cập việc trang bị thiết bị hoặc cảnh báo chống va đập phù hợp.

Vật liệu làm tủ cũng cần được lựa chọn cẩn thận. Các vật liệu như kính, vật liệu chèn, vecni, chất bịt kín, chất kết dính, sơn hay vật liệu dệt không được gây phản ứng bất lợi với hiện vật. Đặc biệt, không gian kín của tủ có thể hạn chế trao đổi không khí, khiến hơi hoặc chất ô nhiễm phát sinh từ vật liệu tích tụ bên trong. Vì vậy, vật liệu cần được đánh giá, lựa chọn dựa trên các phương pháp thử nghiệm phù hợp.

Sau khi lắp đặt, nếu sử dụng chất kết dính, chất bịt kín, vecni, lớp phủ hoặc sơn, cần có thời gian thích hợp để các vật liệu này đóng rắn và thoát khí trước khi đưa hiện vật vào, nhằm hạn chế nguy cơ ô nhiễm hóa học trong không gian trưng bày.

Bên cạnh đó, tiêu chuẩn đặc biệt chú trọng vi khí hậu trong tủ. Nhiệt độ và độ ẩm tương đối cần được đánh giá, kiểm soát và theo dõi khi cần thiết. Những hiện vật có yêu cầu khác nhau về nhiệt độ, độ ẩm không nên bố trí chung trong một tủ nếu điều kiện bảo quản không tương thích. Khi cần tạo vi khí hậu khác với phòng trưng bày, tủ phải được bịt kín và có thể sử dụng các giải pháp kiểm soát chủ động hoặc thụ động như máy hút ẩm, máy tạo ẩm, điều hòa, vật liệu đệm hoặc vật liệu cách nhiệt.

Ánh sáng cũng phải được lựa chọn phù hợp với độ nhạy của hiện vật trước ánh sáng khả kiến, tia hồng ngoại và tia cực tím. Trường hợp hệ thống chiếu sáng phát sinh nhiệt, thiết bị cần được bố trí bên ngoài không gian trưng bày hoặc trong khoang kỹ thuật, có thông gió phù hợp để hạn chế nhiệt truyền vào khu vực chứa hiện vật.

Ngoài ra, tủ cần có giải pháp kiểm soát bụi, chất ô nhiễm và vi sinh vật. Khi cần thiết, có thể sử dụng vật liệu hấp thụ chất ô nhiễm hoặc hệ thống lọc không khí. Việc kiểm soát độ ẩm cũng được đặt ra nhằm hạn chế sự phát triển của nấm mốc. Tủ phải được bố trí ở vị trí ổn định, an toàn, không ảnh hưởng đến vi khí hậu, ánh sáng, lối đi của khách tham quan và các quy trình khẩn cấp.

Như vậy, TCVN 14601-1:2026 tiếp cận tủ trưng bày không đơn thuần như một thiết bị phục vụ giới thiệu hiện vật mà là một bộ phận của hệ thống bảo tồn. Từ thiết kế, vật liệu, an ninh đến kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, bụi và chất ô nhiễm đều cần được tính toán phù hợp với đặc điểm hiện vật. Việc áp dụng các yêu cầu này góp phần giảm nguy cơ hư hại trong quá trình trưng bày, đồng thời tạo điều kiện để các giá trị di sản được bảo vệ lâu dài.

An Dương