Tiêu chuẩn quốc tế trong kỷ nguyên số: 'Ngôn ngữ chung' định hình năng lực cạnh tranh quốc gia

Trao đổi với phóng viên, ông Glenn Bosmans, Chuyên gia tư vấn cao cấp về tiêu chuẩn quốc tế, hạ tầng chất lượng và cải cách quy chuẩn; nguyên Quản lý Chương trình đào tạo Ban Thư ký Trung ương ISO; Phó Chủ tịch ODCCN (lĩnh vực tiêu chuẩn); Phó Chủ tịch Nhóm công tác Thương mại điện tử thuộc Hội nghị Internet Thế giới, đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về xu thế chuẩn hóa toàn cầu, vai trò của tiêu chuẩn trong thương mại bền vững cũng như những yêu cầu chiến lược đặt ra cho Việt Nam trong giai đoạn tới.

Tiêu chuẩn là ngôn ngữ chung giúp Việt Nam có nhiều cơ hội gia nhập vào thị trường quốc tế 

Trong bối cảnh thương mại quốc tế mở rộng và công nghệ phát triển nhanh chóng, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, ông đánh giá như thế nào về xu hướng chuẩn hóa toàn cầu hiện nay?

Thế giới đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ của tiêu chuẩn hóa, trong đó tiêu chuẩn quốc tế giữ vai trò then chốt trong việc xây dựng niềm tin, bảo đảm khả năng tương thích hệ thống và mở rộng tiếp cận thị trường. Xu hướng hài hòa tiêu chuẩn toàn cầu hiện nay được thúc đẩy bởi ba động lực chính: chuyển đổi số, các cam kết về phát triển bền vững và khí hậu, cùng sự gia tăng độ phức tạp của chuỗi giá trị toàn cầu.

Chuyển đổi số đặt ra yêu cầu cấp thiết về các quy tắc chung đối với dữ liệu, thuật toán, an ninh mạng và thương mại số xuyên biên giới. Trong khi đó, các cam kết khí hậu và phát triển bền vững đòi hỏi cách tiếp cận thống nhất trong đo lường, báo cáo và xác minh. Đối với chuỗi giá trị toàn cầu, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia và doanh nghiệp khiến các tiêu chuẩn được thừa nhận rộng rãi trở thành điều kiện tiên quyết để giảm ma sát thương mại và bảo đảm chất lượng.

Từ kinh nghiệm thực tiễn trong vai trò Phó Chủ tịch Nhóm công tác Thương mại điện tử thuộc Hội nghị Internet Thế giới, tôi cho rằng việc các quốc gia chủ động tham gia vào các tổ chức, ủy ban tiêu chuẩn hóa quốc tế không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà còn mang tính chiến lược. Những quốc gia tham gia tích cực sẽ có điều kiện định hình các chuẩn mực mới, thay vì chỉ thụ động tiếp nhận các “luật chơi” đã được thiết lập.

Việt Nam đang đẩy nhanh việc xây dựng Hạ tầng chất lượng quốc gia (NQI). Theo ông, khi hệ thống NQI hoàn chỉnh, điều này sẽ tác động như thế nào tới năng lực cạnh tranh quốc gia?

Một hệ thống Hạ tầng chất lượng quốc gia (NQI) đồng bộ và hiện đại là nền tảng chiến lược giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. NQI không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí, rút ngắn thời gian tiếp cận thị trường xuất khẩu thông qua việc thừa nhận quốc tế các tiêu chuẩn và hoạt động đánh giá sự phù hợp, mà còn bảo đảm an toàn, chất lượng và tính bền vững của sản phẩm, bảo vệ người tiêu dùng và môi trường. Đặc biệt, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa sửa đổi năm 2025 với việc tích hợp các công nghệ số và chuyển sang mô hình quản lý dựa trên rủi ro, dữ liệu đã tạo bước chuyển quan trọng, giúp Việt Nam nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng trong bối cảnh kinh tế số và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng phức tạp.

Khi tiêu chuẩn quốc tế ngày càng mang tính quyết định đối với thương mại và năng lực cạnh tranh, thách thức lớn nhất của Việt Nam trong việc hài hòa tiêu chuẩn quốc gia với tiêu chuẩn quốc tế là gì?

Một trong những thách thức mà Việt Nam phải đối mặt trong quá trình hài hòa các tiêu chuẩn là ở năng lực bắt kịp với tốc độ và khối lượng tiêu chuẩn quốc tế, đặc biệt trong các lĩnh vực có sự biến đổi nhanh chóng. Và để làm được điều đó, theo tôi, Việt Nam cần cứu tiên hai chiến lược nổi bật, đó là:

Thứ nhất là đẩy mạnh vai trò thành viên tham gia (P-member) trong các ủy ban tiêu chuẩn quốc tế của ISO và IEC – nơi các quốc gia trực tiếp định hình những tiêu chuẩn sẽ chi phối thị trường toàn cầu trong tương lai. Việc chuyển từ vai trò quan sát viên sang thành viên tham gia tích cực sẽ giúp STAMEQ và các bên liên quan có tiếng nói trực tiếp trong quá trình xây dựng chuẩn mực quốc tế.

Thứ hai là khai thác hiệu quả hơn cơ chế “twinning” của ISO. Thông qua việc làm việc song hành với các tổ chức tiêu chuẩn quốc gia giàu kinh nghiệm, các chuyên gia Việt Nam có thể tích lũy nhanh chóng kỹ năng thực tiễn trong soạn thảo, góp ý và quản lý tiêu chuẩn quốc tế – yếu tố then chốt để xây dựng năng lực bền vững.

“Kinh tế chia sẻ” là một nội dung chính trong chương trình làm việc của ISO/TC 324 với các nước thành viên. Theo ông, mô hình kinh tế này sẽ tác động như thế nào đến Việt Nam và cần có những chuẩn bị gì?

Kinh tế chia sẻ là mô hình dựa trên việc chia sẻ tài nguyên, dịch vụ và hàng hóa thông qua các nền tảng công nghệ, đang làm thay đổi sâu sắc phương thức cung ứng và tiêu dùng toàn cầu. ISO/TC 324 được thành lập nhằm xây dựng các tiêu chuẩn bảo đảm niềm tin, an toàn, minh bạch và cạnh tranh công bằng cho lĩnh vực này.

Hiện nay Việt Nam chưa tham gia là thành viên của ISO/TC 324, dù trong nước, STAMEQ đang triển khai nhiều hoạt động có phạm vi tương đồng như chuyển đổi số, quản lý nền tảng, bảo vệ người tiêu dùng, thương mại điện tử và đô thị thông minh. Do đó, việc tham gia ISO/TC 324 trước hết với tư cách quan sát viên, tiến tới thành viên chính thức, kết hợp cơ chế “twinning”, hài hòa quy định quốc gia và tăng cường phối hợp liên ngành sẽ giúp Việt Nam tận dụng tốt hơn mô hình kinh tế chia sẻ, đồng thời bảo đảm lợi ích và quan điểm quốc gia được phản ánh trong các tiêu chuẩn toàn cầu.

Bảo Linh (thực hiện)